TEVAZU VE KİBİR
Gerek insan gerekse toplum hayatında değişim ve dönüşümler birbirini takip ediyor. Bu değişimlerin bir kısmı ilerlemeye, gelişmeye, büyümeye doğru ilerliyor, bir kısmı ise çürümeye, bozulmaya ve yok olmaya. Bazıları fırtınalar karşısında savruluyor, seller önünde bir kütük gibi sürüklenip gidiyor, toprağa düşen yapraklar gibi çürüyüp yok oluyor. Bazıları da var ki toprağa düşen tohumlar gibi filizleniyor, başağa yürüyor, göklere dal budak salıyor ve nihayet meyveye duruyor. Kimilerindeki değişim iyilik ve güzelliğe, kimilerindeki ise kötülük ve fesada doğru oluyor. Etrafınıza bir göz gezdirecek olursanız her iki kesimden de sayısız örnek görebilirsiniz.
İnsanlar yapıp ettikleri ile nihayet; tebeddülden, tagayyürden, elvan u eşkâlden müberra olan (değişmeyen, dönüşmeyen, şekillerden, kalıplardan münezzeh olan) Zât-ı Ecell-i A’lâ’ya doğru gidiyorlar. Bu gidişte önemli olan, insanın hep iyilik ve güzelliğe doğru ilerlemesi, her değişimle birlikte O’na bir adım daha yaklaşma azim ve kararlığı içinde bulunmasıdır.
İnsanoğluna, muhtaç olduğu değerleri duyurmak suretiyle onu yeniden insanlık ufkuna ulaştırmayı kendine misyon edinen adanmışlar, bu gaye-i hayallerini gerçekleştirme istikametinde hiç durmadan koşturmaya devam ediyorlar. Buna karşılık, Allah rızasını kazanma dışında hiçbir beklentiye girmiyorlar. Gaye-i hayallerini gerçekleştirebilmek için Ferhat gibi dağları delseler de karşılığında arpa ağırlığında bir mükâfat beklemiyor; istiğna, tevazu ve mahviyetten ayrılmıyorlar. Onların bütün hareket ve çırpınışları, ahsen-i takvime mazhariyetin sırlarını ruhlara bir kere daha duyurabilmeye matuf. Kendileri için değil, başkaları için yaşıyorlar. Bu dünyadan göçüp giderken arkada bıraktıkları her şeyin hesabını verecek şekilde hazırlıklarını yapıyorlar. Kendini yüce bir davaya vakfetmenin en önemli hususiyeti işte budur. Peygamberlerin ve onların sadık takipçilerinin yolu budur.
Bir hadis-i şerifte ifade edildiği gibi tevazu ve mahviyet sahibi olup insanlar içinde sıradan bir insan olarak yaşayan kişiyi Allah yükselttikçe yükseltir. Buna mukabil büyüklük kompleksi içine gireni ise alçalttıkça alçaltır.1 Zira böylesi biri, alkış ve takdir düşkünü hâline gelir. Bir yere girdiğinde herkesin kendisine kıyam etmesini, karşısında el pençe divan durmasını ister. Bir konuşma yaptığında herkesin avuçları patlayana kadar alkış tufanı koparmasını arzular. Aslında bu kimseler şahsiyetleri itibarıyla ‘küçük’ insanlardır. Bu yüzden ‘büyük’ görünmeye çalışırlar. Bu hâl, aşağılık kompleksi içinde olmanın göstergesidir.
Kibir, kirli gönüllerin kiridir. Peygamber Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) kalbinde zerre kadar kibir bulunan kimsenin cennete giremeyeceğini ifade buyurmuştur.2 Kendini büyük görme iman etmeye mâni faktörlerden biridir; aynı zamanda iman dairesine girmiş bir insanı bu dairenin dışına itebilecek korkunç bir hâldir. Büyüklenme, insanları hakir görme, onlara tepeden bakma öyle büyük bir günahtır ki insanı İslam’ın nezih atmosferinden uzaklaştırabilir. Zira büyüklük Allah’a mahsustur. Müezzinler “Allahu ekber” sedalarıyla günde beş defa minarelerden bunu haykırırlar. ‘Sonsuz büyük’ yanında insana düşen, ‘sonsuz sıfır’ olmaktır.
Tarihteki bütün firavun ve tiranları batıran şey, gurur ve kibirleridir. Onlar önce büyüklük taslamış, sonra mevhum büyüklüklerinin altında kalmış, ezilip gitmişlerdir. Karun, Hz. Musa’nın (aleyhisselam) kavmindendi. Kendi aklına, firasetine, kiyasetine, servetine güvendi ve bu yüzden yerin dibine batırıldı. Bilgi ufkuyla, ilim ve irfanıyla övünen Sâmirî, çölde tek başına yaşamaya mahkûm oldu. Güç ve kuvvetin gözünü kör ettiği Firavun, kendisini takip eden kavmiyle birlikte denizde boğuldu. Kendi dünyasını mahvettiği gibi akılsızca kendisini takip eden insanların dünyasını da harap etti. İnsan haddini bilmediği, Yaratıcısına boyun eğmediği, nimetlerin asıl kaynağını göremediği takdirde güç, servet ve ilim gibi nimetler onun için öldürücü bir zehir hâline gelebilir.
Evet, güç ve kuvvet, mal ve servet, makam ve mansıp, başarı ve muvaffakiyet gibi şeyler uyuşturucu gibidir. İnsan, gönlünü bir kere onların cazibesine kaptırdı mı farkına varmadan yavaş yavaş uyuşmaya ve zehirlenmeye başlar. Nihayet bir gün gelir ki bütünüyle felç olduğunda iş işten geçmiş olur. Bu sebeple insanın güç ve kuvveti, makam ve mansıbı, ilim ve hikmeti, mal ve serveti arttıkça tevazu ve mahviyeti de o oranda artmalıdır ki insan, onların öldürücü zehrinden uzak kalıp kendini muhafaza edebilsin. O, kendi sınırlı güç ve imkânlarına değil, Allah’ın sonsuz kuvvetine güvenmelidir. Ne omuzundaki yıldızlara takılmalı ne de halkın bahşettiği payelere. Güç ve kuvveti arttıkça Allah karşısında kendini daha çok âciz ve fakir görmelidir.
Bilindiği üzere acz u fakr ile şevk u şükür, Risale-i Nur mesleğinin en temel esaslarını oluşturur. İnsan ne tür imkânlara sahip olursa olsun, hangi makamları işgal ederse etsin “Herkes yahşi ben yaman, herkes buğday ben saman.” mülahazasından ayrılmamalıdır. Yani kendisini her zaman Allah’ın sıradan bir kulu olarak görmelidir. Kuş gibi göklerde uçsa dahi her türlü üstünlük mülahazasından uzak durmalıdır. Nefsini, insanlar içinde sıradan bir insan olmaya razı etmelidir. Sahip olduğu aşk u şevki Cenab-ı Hakk’ın, sa’y ve gayreti karşılığında lütfettiği en büyük mükâfat ve armağan olarak görmeli, bunu şükür ile taçlandırmalı ve bunların ötesinde başka payelere talip olmamalıdır.
İnsan gurur ve kibrin her çeşidine karşı kapıları ardına kadar kapatmak istiyorsa takdir edilmeyi dahi şirk saymalıdır. Allah’tan gelen inayet ve lütufların kendi sırtına yüklenmesinden tiksinti duymalıdır. Kendisine yönelen övgüleri hakaret gibi görmelidir. Kibir, gurur, ucb ve riya gibi kalbî hastalıklara karşı kapıları ardına kadar kapamanın yolu buradan geçer. İnsan bunlara kapılarını kapatmazsa cennetin kapıları kendisine açılmaz. Cennet yolunda yürüdüğünü zannetse, camiden ayrılmasa, ibadetlerini terk etmese dahi kibir ve egoizmden sıyrılamamışsa Hak ve hakikate giden yollar kendisine kapanır. Bu da onun, hafizanallah, su-i akıbeti olur. Rahmeti Sonsuz, bizleri bu gibi kötü akıbetlerden muhafaza buyursun.