ZİKİR–İTMİNAN MÜNASEBETİ
Soru: Ra’d Sûresi’nde mealen “Onlar iman edip gönülleri Allah’ı zikretmekle huzur bulan kimselerdir. İyi biliniz ki kalbler ancak Allah’ın zikriyle oturaklaşır ve huzura erer.”1 buyruluyor. Kalbleri itminana sevk eden zikrin hususiyetleri nelerdir?
Cevap: Âyet-i kerimede kalblerin itminana ermesi zikrullaha bağlanmıştır. O hâlde, genel hatlarıyla da olsa, zikrin ne olduğu üzerinde öncelikle durulması gerekir.
Esasında zikir, namazdan hacca, ondan cihada bütün ibadetlerde yer alan ve onların içlerinde deveran edip duran bir can, bir kan gibidir. Ayrıca ne zaman ne de hâl itibarıyla zikre herhangi bir tahdit konulmuştur. Dolayısıyla onun alanı çok geniştir.
En Büyük Zikir: Kur’ân
İbadetlerin özünü teşkil eden zikrin en âlâsı, en yücesi ise Kur’ân-ı Kerim’dir. Çünkü o, bize hem onu getiren Cibril-i Emin’i hem Yeryüzünün En Emini’ni hem de Allah’ı hatırlatıyor. Evet, Kur’ân-ı Kerim, emin bir elle en güvenilir Zat’a teslim edilen mukaddes bir emanettir.
Öte yandan Kur’ân’ın muhtevasına açılıp onun vadilerinde dolaştığınızda o yüce beyan size çok şey hatırlatacaktır. Mesela bir Fatiha-i Şerif içine girdiğiniz zaman nelerle karşı karşıya geliyorsunuz, bir düşünün: Daha başta Cenab-ı Hakk’ın nimetlerini görüyor, hamdle geriliyor ve terbiyegerdesi bulunduğunuz (terbiye edildiğiniz) Allah karşısında ürperiyorsunuz. Böyle bir dehşet yaşarken Rahman ve Rahîm isimleri imdadınıza yetişiyor ve siz de bunun karşısında, kulluğunuzu sadece Allah’a yaptığınızı ve yardımı da sadece O’ndan istediğinizi hemen ilan ve itiraf ediyorsunuz. İçine girip yürüdüğünüz yolun çok emin bir yol olduğunu görünce de istiâneyi (Allah’tan yardımı) hemen sırat-ı müstakime hidayete bağlıyorsunuz. Yani diyorsunuz ki “Allah’ım! Yüce dergâhından ilk talepte bulunduğum yardım; itidalli olmak, istikamet üzere yaşamak; hakta, adalette, her meselede dengeyi korumaktır.” O yolu bulduktan sonra da potansiyel itibarıyla her an istikametten ayrılma ihtimalinizi hatırlıyor, kayabilirim endişesiyle bu sefer de gazaba uğramış, dalalete sapmış insanların yoluna düşmemeyi talep ediyorsunuz. Dolayısıyla Fatiha’nın her bir kelimesi her zaman O’na ihtiyaç duyan ve hep O’nu hatırlama zarureti içinde bulunan bizim gibi acz u fakr içindeki insanları çok ciddi alakadar etmektedir. İşte siz Fatiha’dan Nâs Suresi’ne kadar mana ve mazmununu anlamaya çalışarak Kur’ân-ı Kerim içinde dolaştığınız ve onun her bir âyetini size hitap ediyor gibi okuduğunuz takdirde o yüce beyanın baştan sona nasıl büyük bir zikir olduğunu ve bütün âyetleriyle insan karakterine, mantığına, düşüncesine, psikolojisine, hâsılı bütün buud ve derinlikleriyle insana hitap ettiğini görürsünüz.
Kur’ân’dan Kâinatın Zikrini Dinlemek
Tekvinî emirleri Kur’ân-ı Kerim’in içinde temaşa etmeye çalışma da ayrı bir zikirdir. Hz. Pîr, “Kâinat mescid-i kebirinde Kur’ân kâinatı okuyor, onu dinleyelim. O nur ile nurlanalım. Hidayetiyle amel edelim. Ve onu vird-i zeban edelim. Evet, söz odur ve ona derler. Hak olup Hak’tan gelip hak diyen ve hakikati gösteren ve nurani hikmeti neşreden odur.”2 ifadeleriyle, Kur’ân’ın, kâinat kitabını şerh ettiğini söylemiştir. Kur’ân-ı Kerim kâinatın çehresine kendi ziyasını neşretmeseydi (ışığını yansıtmasaydı) bu kâinat bir kısım kaoslardan, korkunç kâbuslardan ve dehşet veren hadiselerden ibaret kalacaktı. Biz her şeyin gerçek yüzünü, her bir varlığın Cenab-ı Hakk’ın pırıl pırıl bir sanatı olduğunu Kur’ân’ın kâinat çehresine aksettirdiği ziya sayesinde gördük ve öğrendik. Vahyin aydınlatıcı tayfları sayesinde, bazen insanın içinde bu tür duygular depreşiyor ve ağaçtan ota, ottan ağaca koşup onlara sarılıp, onları öpüp, “Sen de O’nun eserisin.” diyesi geliyor. Recâizâde Ekrem’in ifadesiyle;
“Bir kitabullah-ı âzamdır serâser kâinât,
Hangi harfi yoklasan manası Allah çıkar.”
Hz. Pîr de kâinatın satırlarının derinlemesine incelendiğinde, onların mele-i âlâdan insana gönderilmiş birer mektup ve name olduğunun görüleceğine dikkatleri çekiyor.3 Yani bu kâinatın sayfa ve satırları arasında gezen, onun kelimelerini kaldıran, harflerini yoklayan kişi onların manasının hep “Allah” diye haykırdığını görecek ve kendisi de Allah diyecektir. Çünkü böyle mükemmel bir sistemin başka bir şeye nispeti mümkün değildir. Gökleri ve yeri yaratıp onlarda mükemmel bir nizam kuran Allah olduğu gibi insan mahiyet ve fizyolojisindeki ahengi temin eden de Allah’tır (celle celâluhu). İşte kâinattaki her bir eşya ve hadisenin O’nu hatırlatması da zikrin diğer bir çeşididir.
Kehkeşanlar Tesbih Tanesi
Zikri, Hazreti Allah’ın bize ihsan ettiği nimetleri mülahazaya alarak, “Allah’ım! Zerrât-ı kâinat adedince Seni tesbih ü takdis ediyoruz. Allah’ım! Bizim kâinatın zerreleri adedince ağzımız ve ifade kabiliyetimiz olsaydı bunların tamamıyla Seni tesbih edecektik.” demek suretiyle yerine getirmek mümkündür. Nitekim müminler günde beş kere namazlarından sonra otuz üçer defa, “Sübhanallah, Elhamdülillah, Allahuekber” diyorlar. Her ne kadar müminlere külfet olmaması için zikir böylesi küçük rakamlarla sınırlandırılmış olsa da her zaman bunu daha da artırmak mümkündür.
Evet, zikir bizim vazifemiz, Allah’ın da hakkıdır. O hakkı birle eda etmekle iktifa etmeyerek trilyon trilyon adetlerle eda etmenin gayreti içinde olmak gerekir. Bir insan, sırf lafzen “Sübhanallah, Sübhanallah…” diyerek tesbihini çektiğinde de vazifesini yapmış olur. Bu ayrı bir meseledir. Fakat niye trilyon sevabı almanın bahis mevzuu olduğu bir yerde bir sevapla iktifa edelim ki! Trilyonlarla O’na kurbiyet kazanmak, O’nun maiyetine ermek, O’nun teveccüh tayflarıyla serfiraz kılınmak varken niye bire kanaat edelim ki!
İsimsiz Müsemma Döneminde Zikir
İsimli müsemmanın canlı yaşandığı dönemlerde tekkelerde “lâ ilâhe illallah”, “estağfirullah” gibi zikirler belki yüzer bin defa söylenmiştir. İnsan, vaziyetinin müsaade etmesine göre değişik kelimelerle Allah’ı zikredebilir. Mesela arabaya bindi ve altı saatlik bir yola gidecek. Bu yolculuğunu zikirle değerlendirebilse belki yüz bin tane “lâ ilâhe illallah” diyebilir. Şuurun peşinde olma esas olsa da bunların hepsini şuurlu söyleyip söyleyememe meselesine de takılmamak gerekir. Zira insan, zikri kemiyet açısından böyle bir enginliğe bağlamazsa onu derinlemesine duyarak eda etmeye hiçbir zaman muvaffak olamaz.
Bir dönemde Hakk’a teveccühler isimsiz müsemma idi. Nakşî, Halidî, Kâdirî, Şâzilî, Bekrî, Cerrahî diye isimler bilinmiyordu. Fakat onların yaptıkları şeylerin hepsi vardı. Her yerde gürül gürül Allah anılıyordu. O, her sinede mualla yerini koruyordu. Gönüller âdeta O’nun tecelligâhı idi. Bir dönem geldi ona isim katan insanlar oldu ve zamanla o insanların adlarıyla anılmaya başlandı. O halis insanlar sayesinde müsemma kapı ardında kalmadı. O müsemma vicdanlarda derinlemesine duyuldu ve isim müsemma birliği gerçekleşti. Onların dilinden çıkan bir “Sübhanallah, Elhamdülillah, Allahuekber” kelimeleri binlere tekabül ediyor, gönüller itminana eriyordu. Ne var ki bir gün geldi, bazıları itibarıyla “müsemmasız isim” devri başladı. El elden üzüldü, yar elden gitti, o menhelü’l-azbi’l-mevrûd da kurumaya yüz tuttu. Öz ve ruh gitti, mesele artık nesep/veraset yoluna girdi. Dilerim ben, hakiki manada kıvamını bulmuş kalb ve ruh ufkunun kahramanları o meseleye yeniden kıvamını kazandırırlar. Bir kere daha ism-i mahzayı müsemma ile buluşturarak bize yeniden bir gül devri yaşatırlar. Bazı kimseler de Âkif’in ifadesiyle, o gül devrine erdiklerinden dolayı bülbül kesilirler.
Hazreti İbrahim’in İtminan-ı Kalb Talebi
اَلَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ “Müjdeler olsun iman edip de salih ameller yapanlara! Onlar için kendilerini memnun edecek güzel bir sonuç vardır.”4 buyrulmaktadır. Bu âyetle zikrin faydasının sadece bu dünyaya münhasır olmadığı, zikir kahramanlarını ahirette de güzel bir akıbetin beklediği haber veriliyor. Fakat zikir sayesinde kalblerin huzur ve itminana ulaşması dünya cihetiyle de çok önemli bir mesele olduğundan, enbiya-i izam Allah Teâlâ’dan bunu da talep etmiştir. Mesela “hıllet” şerefiyle şereflenmiş ve –bir menkıbede anlatıldığına göre– Nemrut tarafından ateşe atılırken bile ateşe müvekkel meleğin (ateşle vazifelendirilmiş) yardım etmek istemesi karşısında, “Benim ateşe atıldığımı Allah bilmiyor mu!” diyerek Allah’a itimadını ortaya koyup, tek başına oradaki mütemerritlere meydan okuyacak kadar iman ve itminan-ı kalb kahramanı olan Hz. İbrahim’in Cenab-ı Hak’tan itminan-ı kalb istediğini görüyoruz. Çünkü haber, gözle görmek gibi değildir.
Hz. İbrahim, öyle bir marifet dersi almıştı ki o dersin tesiriyle tepeden tırnağa ürpermiş, Allah karşısında tir tir titremiş, hudû ve haşyetle iki büklüm olmuştu. Fakat yine de “Hel min mezîd?” demiş, aldığı marifet dersiyle daha bir şahlanmış, bu aşk u iştiyakla başka bir mecliste farklı bir hakikate gözlerini açmıştı. Oradan da alacağını almış ama yine de doymak bilmemişti. Çünkü nâmütenahi (sonsuzluk) istikametinde yapılan seyr u sülûk-i ruhani sonsuzdur. Allah’a giden yolda sona ermek mümkün değildir. Allah namütenahi olduğuna göre O’nun esmâ ve sıfât-ı sübhaniyesi de nâmütenahidir. Bunların her birinin insana bahşedeceği bir kısım varidler vardır. Bu meselenin zirvesi ise Hakk’ın şehadetidir. İşte Hz. İbrahim o kudret-i baliğa, irade-i bahire ve meşiet-i sübhaniyeyi bir de gözüyle görmek istemiş, رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِـي الْمَوْتَى “Ya Rabbi, ölüleri nasıl dirilteceğini bana gösterir misin?” demiş ve Cenab-ı Hakk’ın marifetini talep etmişti. Cenab-ı Hakk’ın, أَوَلَمْ تُؤْمِنْ “Yoksa buna inanmadın mı?” kavl-i sübhanisine ise şöyle cevap vermişti: بَلَى وَلَـكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي “Elbette inandım, lâkin sırf kalbim mutmain olsun diye bunu istedim.”5 Hz. İbrahim öyle bir itminan-ı kalbe ulaşmak istiyordu ki bu itminan sayesinde hayatının hiçbir saat, hiçbir dakika, hiçbir saniyesinde gerek taakkul gerek tasavvur gerekse tahayyül seviyesinde herhangi negatif bir düşünce bulunmasın. En canhıraş durumlarda bile “of” deme yerine hep “oh” diyerek oturup kalksın. Böyle bir talep karşısında Cenab-ı Hak da kendi şehadetini orada ortaya koymuş ve kudret-i kahiresi (mutlak hâkimiyeti), irade-i bahiresi (mutlak iradesi) ve meşiet-i sübhaniyesiyle (ilahi iradesiyle) ölmüş kuşlara can vermişti. Hz. İbrahim bu olağanüstü hadiseyi ihsas ve ihtisas ufkunda nasıl müşahede etti, onu iliklerine kadar nasıl duyup ürperdi ve haşyet saygısıyla nasıl asâ gibi iki büklüm oldu, biz bunları bilemiyoruz. Fakat açılan bu pencereden kendi idrak ve kabiliyet ufkumuza göre itminanın izini sürebilir, o itminan-ı kalbin izdüşümünü iç dünyamızda yaşayabiliriz. Bu ise hayatımızın her anını, her safhasını disiplinli, kesintisiz ve süreklilik arz eden bir çizgide zikrullahla aydınlatıp ihya etmeye bağlıdır.