MERKEZ MUHİT HATTINDA İSTİKAMET ÇİZGİSİ
Soru: Merkezdeki küçük bir arızanın muhit hattında daha büyük problemlere sebebiyet vereceği hakikatinden hareketle, merkezî konumda bulunan insanların bağlı kalması gereken temel disiplinler nelerdir?
Cevap: Yüce bir mefkûrenin temsilcisi konumunda görülen insanların tavır ve davranışları çok önemlidir. Zira önden gidenler doğru yürürlerse, onları örnek aldıklarından dolayı arkadan gelenler de doğru çizgide yollarına devam ederler. Fakat önden gidenler –Allah korusun– bir kısım hatalar içine girerlerse hatalar arkadan gelenler arasında katlanarak büyür ve bir virüs gibi hızla yayılır.
Umumun Hukuku
Maalesef geçmişten günümüze değişik diriliş hareketlerinde önde görünen bazı kimseler durdukları yerin hakkını tam olarak veremediklerinden hesapsız bir kısım sözlerin, sürç-i lisanların, düşünce kaymalarının ve maksadı aşan beyanların kurbanı olmuşlardır. Bu durum aşağıya doğru indikçe çok daha büyük tahriplere sebebiyet vermiştir. Bazen münasebetsiz bir söz, tavır, hatta sesi yükseltme, yersiz el ayak hareketleri veya yüz ekşitme gibi davranışlar öyle kin ve nefrete yol açmıştır ki daha sonra bunların telafisi mümkün olmamıştır. Önde görünenlerin bu tür hataları arkadan gelenler tarafından aynen algılanıp taklit edilse bile çok ciddi tahribata yol açar. Kaldı ki bu tür yanlışlıklar hiçbir zaman aynıyla intikal etmez. İnsanlar kendi tabiatlarına ve algılama reseptörlerine göre bu yanlışlıkları tevil ve tefsire tâbi tutar ve bunlar katlanarak tabana yayılır. Bu sebepledir ki idareci konumunda yer alan ve önde bulunan kişiler tavır ve davranışlarında her zaman çok hassas ve dikkatli olmak zorundadır.
Geçmişin muhasebesini yapıp sergüzeşt-i hayatımı gözümün önünden geçirdiğimde bu açıdan tashihe tâbi tutulacak o kadar çok ukdelerle karşılaşıyorum ki her biri için “Keşke böyle değil de şöyle olsaydı!” deme lüzumu hissediyorum. Fakat olmuş bitmiş hadiseler hakkında bu türlü mütalaalarda bulunmanın durumu değiştirme adına hiçbir yararının olmadığının da farkındayım.
Esasen insan, iş olup bittikten sonra fayda getirmeyecek bir kısım mülahazalara girmemek için tavırlarını, davranışlarını, sözlerini, hareketlerini düzeltmeye lüzum olmayacak şekilde ayarlamalı ve buna göre bir hayat yaşamalıdır. Bunun için bilhassa idareci konumunda bulunan insanlar her meselede mutlaka başkalarıyla istişare etmelidir. Evet, onlar her meselede danışma heyetleri oluşturmalı ve bu heyetlerle meşverette bulunmadan herhangi bir mevzuda karar vermemelidir. Her ne kadar elimizde temel kültür kaynakları ve bize miras kalan değerler olsa da bunların günümüze göre yorumlanması da yine ortak akla müracaat etmeyi gerektir.
Ayrıca bilinmesi gerekir ki gaye-i hayali başkalarına hak ve hakikati duyurma olan bir mefkûre, umumun hukukunu ilgilendirir. Dolayısıyla bu konuda işlenecek herhangi bir kusur, umumun hukukuna tecavüz sayılır. İslam fıkhı açısından, amme (toplum) hakkı aynı zamanda Allah hakkı olduğundan, yapılan yanlışla Allah hakkına da tecavüz edilmiş olur. Hatta Resûlullah’ın, bizden evvel hizmet eden insanların ve bugün bizimle aynı yolda koşan hizmet insanlarının haklarına da girilmiş olur.
Kendine Rağmen Yaşama
Aslında istişare, bir manada insanın ‘kendine rağmen’ hareket etmesi demektir. Bu, onun için hiçbir zaman bir zarar ve kayıp değildir. Aksine insan, bazı durumlarda ‘kendine rağmen hareket etmesi’ sayesinde kazanır; kendi aklı ve mantığına göre hareket etmesinden dolayı da kaybeder.
Bir hadis-i şeriflerinde Resûl-i Ekrem Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem); سَبْعَةٌ يُظِلُّهُمُ اللهُ فِي ظِلِّهِ يَوْمَ لاَ ظِلَّ إِلاَّ ظِلُّهُ “Başka hiçbir gölgenin bulunmadığı hesap gününde Allah Teâlâ, şu yedi sınıf insanı Arş’ının gölgesinde gölgelendirecektir.” der ve akabinde de, إِمَامٌ عَادِلٌ buyurarak adalet ve hakkaniyetle hareket eden idareciyi bu yedi sınıfın en başında zikreder.1 Demek ki baştaki bir insanın adil olması çok zor bir durumdur. Çünkü hem toplumun başında olan hem kuvveti temsil eden hem bütün milletin imkânını elinde bulunduran bir insanın adaletten, istikametten, hakkaniyetten, mürüvvetten ve insanlıktan ayrılmaması ‘kendine rağmen’ yaşamasına bağlıdır.
Başka bir hadis-i şerifte de İnsanlığın İftihar Tablosu (aleyhissalâtü vesselam) şöyle buyurmuştur: ثَلاَثَةٌ لاَ يُكَلِّمُهُمُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلاَ يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ شَيْخٌ زَانٍ ومَلِكٌ كَذَّابٌ وعَائِلٌ مُسْتَكْبِرٌ “Üç sınıf insan vardır ki hesap gününde Allah Teâlâ onlarla konuşmayacak, onları temize çıkarmayacak ve onların yüzlerine bile bakmayacaktır. Onlar için korkunç bir azap vardır. İşte bunlar; zina eden yaşlı, yalan söyleyen hükümdar ve kibirli olan fakirdir.”2
Burada bazı tezatlıklara dikkat çekilmiştir: Zina herkes için haramdır. Fakat yaşını başını almış ve dünyadan elini eteğini çekmiş olması gereken bir insanın böyle bir levsiyat içine girmesi, levsiyat üzeri levsiyat demektir. Böyle bir insana denilecek söz şudur: “Ayıp sana yahu! Yaşını başını almışsın be utanmaz adam! Kuldan utanmıyorsan bari Allah’tan utan!”
Hadis-i şerifte, kendilerini acı bir azabın beklediği ikinci zümre olarak yalan söylemeyi tabiatı hâline getirmiş sultan zikrediliyor. Herkes için günah olan yalanı, bütün insanların başındaki idareci söyleyecek olursa bu durum günahı katmerli hâle getirecektir.
Hadis-i şerifte, üçüncü olarak kibirli fakirden bahsedilmektedir. Hani derler ya, “Evde yok ayran aşı, kendi gezer bölükbaşı.” Fakir, fakat aynı zamanda kibirli, çalımlı tavırları var. Demezler mi ona, “Yahu sen neyine çalım çakıyorsun!” Böyle bir tavırda da günahı katlayacak ciddi bir kayma vardır. Bu arada şunu ifade edelim ki hadisin mefhum-ı muhalifinden hareketle (hadisin anlamını tersinden yorumlayarak), mütevazı olan zenginin kıymetini de anlayabiliriz. Çünkü öteki örneğin zıddına o, nefsine rağmen hareket ediyor demektir.
Bu iki hadisten birincisinde insanın ‘kendine rağmen’ yaşaması söz konusu edilirken diğerinde ise nefsinin arzularına uyarak hayatını sürdürmesinden bahsedilmektedir. Cehennem, bedenî ve nefsani isteklerle kuşatılmış olduğundan dolayı bu isteklere kapılan bir insanın farkında olmadan oraya sürüklenip onun içine düşmesi mukadderdir. Cennete gelince o da mekârihle (sevilmeyen şeyler) kuşatılmıştır. Yani oraya girmenin yolu da insanın beşerî tabiatına rağmen yaşaması ve kendisini aşmasından geçer.
İstişare Eden Hüsran Yaşamaz
Peygamber Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) bir hadis-i şeriflerinde, ”İstişare eden kaybetmez, hüsrana düşmez.”3 buyurmuştur. Buna göre kaybetmek ve hüsran yaşamak istemeyen kişi tek başına halledebileceği meseleleri bile mutlaka başkalarıyla görüşmelidir.
Şahsen en küçük meseleleri bile hep etrafımdaki üç beş insanla istişare etmeye çalışmışımdır. Bazen gece saat birde kafama bir problem takıldığında, o meseleyi burada görüşecek birini bulamazsam, Türkiye’den bazı arkadaşları arayarak, “Şöyle bir problem var. Bunun çözümü mevzuunda lütfen alternatif düşüncelerinizi paylaşın.” diyorum. Şimdiye kadar bu konuda hiçbir zarara uğramadım. Yanıldıksa hepimiz yanıldık. Yani yanılmayı paylaştık. Allah huzuruna gidince deriz ki “Ya Rabbi! Konuştuk, istişare ettik fakat isabet ettiremedik. Ne yapalım, demek ki bu işe hiçbirimizin aklı kâfi gelmiyormuş.”
Bazı insanların bulundukları yer itibarıyla, “Burayı ben iyi bilirim.” diyebilecek tecrübe ve birikimleri olabilir. Fakat hadiselere mahruti (geniş bir perspektiften) ve bütüncül bir nazarla bakan insanların olabileceği de hiçbir zaman unutulmamalıdır. Bu konumdaki insanlar, sadece söz konusu hususa bakmakla kalmaz, onun başka yerlerle olan münasebetini de göz önünde bulundururlar. Ayrıca bazı kimselerin kendi bulundukları konumdan bakarak maslahat olarak gördükleri bazı uygulamalar, hakikatte maslahat olmayabilir. Kim bilir belki onlar, sadece maslahat görünümündeki maslahat-ı merdudedir. Yani bir insanın “Bana göre böyle” deyip de aldığı bir kararın, söylediği bir sözün makul olduğunu iddia etmesi, o şeyin makul olduğu manasına gelmez. Çünkü makulün “bana göre”si olmaz. Makul, ortak aklın kabul ettiği hakikat demektir. Hususiyle makul, Muhâsibî’nin ifadesiyle, Kur’ân aklının, mantığının kabul ettiği hakikattir. Bu yüzden bir insan, herhangi bir düşüncesinin makul olup olmadığını test etmek istiyorsa onu önce Kitap ve Sünnet’in kriterlerine göre değerlendirmelidir. Bunlar yapılmadığı takdirde insanın makul olarak gördüğü düşünceler, her zaman için nefis hesabına söylenmiş olabilir.
Kur’ân-ı Kerim, günde kırk defa okuduğumuz Fatiha-i Şerife’deki, إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ “Ancak Sana kulluk yapar ve yardımı da ancak Senden isteriz.”4 âyet-i kerimesiyle bize “biz” demesini öğretiyor. Çünkü insan tek başına yapacağı kullukla kurtulamayabilir. Onun kurtulması, bir yönüyle, arkadaşlarıyla bir çizgi üzerinde gerçek uhuvveti temin ve tesis etmesine ve onların sevaplarını da kendi sevap havuzuna akıtmasına bağlıdır. Aynı şekilde bir idarecinin yanlışa en uzak, doğruya en yakın bir sonuca ulaşması da “biz” demesi, ortak akıl ve kolektif şuurla hareket etmesiyle mümkündür.
Hâsılı, günümüzde yapılan hizmetlerin katlanarak büyümesi için önde görünen insanların ‘kendilerine rağmen’ yaşamaları ve “Benim aklım, düşüncelerim, kavrayışım bana yeter.” mülahazasından vazgeçerek söyledikleri her sözü, verdikleri her kararı sistemli bir düşünceye bağlamaları gerekir. Evet, hadisin ifadesiyle “adil imam” olmak isteyen bir idareci, çevresindeki insanların düşüncelerine kıymet vermeli, onlarla meşveret etmeli, yerine göre kendi düşüncelerinden vazgeçmesini bilmeli ve böylece makul ve mantıki olanı bulmaya çalışmalıdır. Meseleler bir heyetin mütalaa ve müzakeresine havale edilirse fikir alışverişiyle hakikat ortaya çıkacak ve böylece yanılmaların da önüne geçilmiş olacaktır. Fakat hangi alan ve hangi branşta olursa olsun, iş şahsi inisiyatiflere bırakılır ve şahsi inisiyatifler kullanılarak hareket edilirse yanlışlıklar da kaçınılmaz hâle gelecektir.