MEFKÛRE TOPLUMU

İnsanın kendinden, kendi egosundan uzaklaşması, dinin hükümlerine bağlı kalarak, hayatını, toplumu inşa etmeye adamasına bağlıdır. İnsan bir şeye ne kadar yaklaşırsa, ona muhalif olan şeylerden o kadar uzaklaşır. Kendine yaklaşan, yüksek mefkûrelerden uzaklaşır. Böyle biri ‘adanmış’lardan olamayacağı gibi hayatını da insanlığı ihya etmek için geçiremez. Zira ulvi bir gaye-i hayali olmayanın dünyaya bağlanmaması, dünya arkasında koşmaması, dünyevi kirlerle kirlenmemesi çok zordur.

Burada kısa bir parantez açarak gaye-i hayal tabirini niçin tercih ettiğimizi izah etmek istiyorum: Bilindiği gibi Üstad, gaye-i hayal tabirini tercih ediyor. Ziya Gökalp de bu manada mefkûre ifadesini kullanıyor. Bugün bu manayı karşılamak için kullanılan ‘ideal’ kelimesi, gaye-i hayal tabirinin ifade ettiği manaları ifadede cılız ve seküler kalır. Biz din için ‘ideal’ kelimesini kullanmadığımız gibi müceddit ve müçtehitlere de ‘idealist’ demeyiz. Onlar, sımsıkı vahye bağlı birer dava adamıdırlar. Semavilikleri dünyeviliklerine ağır basar. Tekvinî emirleri mütalaaları bile semaviliklerine bağlı olarak devam eder.

Allah’ın rızasını, ahireti, i’lâ-yı kelimetullahı kendilerine gaye edinmiş mefkûre insanlarının, dava adamlarının dünya diye bir dertleri ve hedefleri olmamıştır. Onlar, ancak din-i mübin-i İslam’ı dengeli bir şekilde yaşayabilme adına zaruret ve ihtiyaç ölçüsünde dünyadan istifade etmişlerdir. Yeme, içme, giyinme, mal mülk sahibi olma gibi dünyaya ait işler onların gözünde arabaya konulan benzin gibidir. Arabanın hareket etmesi için benzine ihtiyacı olduğu gibi onların da gaye-i hayalleri istikametinde yürüyebilmeleri için bu tür dünyalık şeylere ihtiyaçları vardır. Yoksa onların gözünde bunların hiçbiri gönül bağlanacak, arkasından koşulacak, esas maksat yapılacak şeyler değildir.

Dünyaya gönül bağlamış bir insanın gerçek anlamda dava adamı olabilmesi çok zordur. Dine hizmet etme iddiasıyla ortaya çıkan birinin, dünyevi zevklerin ve şahsi çıkarların peşine düşmesi hem kendisine duyulan güveni sarsar hem de dilinden düşürmediği dinî değerlerin küçümsenmesine yol açar. Ona düşen vazife beklentisiz olmak, istiğna ve kanaat düsturlarını kendine rehber edinmektir. Mefkûre insanı ruhun heykelini ikame etmek için yırtınır, dövünür, çalışır, çabalar. Dünya adına bir şeyler elde etmeyi düşünen biri, dine hizmet iddiasında bulunuyorsa, hizmetlere yalnızca kenarından, köşesinden katkı sağlıyor demektir.

Hizmet inkişaf ederken kalb ve ruh hayatımız itibarıyla olduğumuz yerde kalırsak farkına varmadan zift kanallarına saplanırız. Hususiyle inkişafla birlikte gelen refah bizi gaflete düşürür, felç eder. Bize tüccarlık düşüncesi telkin eder, bizi dünya adına beklentiye sevk eder ve kendi hesaplarımızın arkasında koşturur. Biz de zamanla yiyip içip yan gelip kulağı üzerine yatan insanlar arasında yerimizi alırız.

Herkes kendini düşünse, dünyaya talip olup onun peşinden koşsa da bu, mefkûre insanları için bir ölçü değildir. Âlemin, sözleriyle, hâl ve hareketleriyle eğri büğrü olması, onların hedeflerine doğru koşmaları açısından bir mazeret teşkil etmez. Bütün insanlar dalalet içinde olsa bile onlara düşen, hidayet yollarını araştırmaktır. Zira başkalarının hidayette veya dalalette olması kabrin öbür tarafında bize ne bir fayda ne de zarar getirir. Allah orada herkese sadece kendi yaptığının hesabını soracaktır.

Mefkûre Topluluğu ve Osmanlı Devleti

Başlangıcından itibaren Devlet-i Âliye’nin hep bir mefkûresi vardı. Osman Gazi tekfurlara karşı bir karakol gibi görev yapmış, çeşitli kırık ve çatlaklıklar içinde kıvranıp duran Selçuklu devletini, Batıdan ve Balkanlardan gelebilecek tehlikelere karşı korumuştur. Bu yönüyle onun üstlendiği görev, Sultan Fatih’in İstanbul’u fethinden geri kalmaz. Belki ondan daha ileridir. Çünkü o, yoklukta varlık cilvesi göstermiş, fitne ve kargaşaların başını alıp gittiği bir dönemde sağlam temeller atmış, bir düzen kurmuştur. Muratları, Fatihleri, Yavuzları, Kanunileri netice verecek bir mübarek devletin temellerini atmıştır. Bütün bunlara rağmen beklentisiz yaşamış, atın üzerinden inmemiş, cihatta askerlerinden geri kalmamış ve ruhunu çadırda teslim etmiştir. Bu yönüyle o, çok müstesna bir insandır. Eda ettiği misyon açısından onun, Halid İbn Velid, Ebû Ubeyde İbn Cerrah, Ukbe İbn Nâfi’den bir farkı yoktur. Aralarında bir üstünlükten bahsedilecekse bu da sahabenin Allah Resûlü’nden aldığı insibağın tesiriyle evc-i kemâlât-ı insaniyeye ulaşmalarından (Allah Resûlü’nden aldıkları feyizle insanlığın en yüksek mertebesine ulaşmalarından) kaynaklanmaktadır.

Günümüzde böyle bir mefkûre topluluğunun bulunup bulunmadığı sorgulanabilir. Bunu anlamanın yolu sahabe çizgisinde olup olmadığımıza, selef-i salihînin yolunu takip edip etmediğimize, Osman Gazi’nin, Fatih’in, Yavuz’un eda ettiği misyonu eda edip etmediğimize bakmaktır. Zira bir ağırlık, her zaman aynı güçle kaldırılır. Bir dönemde belli bir güç ve enerjiyle eda edilen bir vazife, başka bir dönemde daha düşük bir güçle gerçekleştirilemez. Dolayısıyla siz de bir mefkûre topluluğu olmak, onlarla aynı safta yer almak istiyorsanız onlar gibi bir kıvama, metafizik gerilime, iman gücüne, gaye-i hayale sahip olmalısınız. Dünya karşısında onlar kadar fütursuz, pervasız ve bağımsız hareket edebilmelisiniz. Dünya sevgisi kalbine girmiş ve dünyevi bağlarla bağlanmış bir insan bir yönüyle esir sayılır. Paranın, makamın, yuvanın, zevklerinin esiri olan birinin de ömrünü yüksek gayelerin peşinde değerlendirmesi mümkün değildir. Zira gözü arkada olan biri, ileriyi göremez. Beklenti içinde bulunan biri dava adamı olamaz. Bağımlı yaşayan biri, seleflerimizden bize intikal eden mukaddes emaneti omuzlayamaz.

Bediüzzaman Hazretleri’nin etrafında toplanan ilklerin yanı sıra, yurdunu ve yuvasını düşünmeden dünyanın dört bir yanına hicret eden adanmışların da bir mefkûre topluluğu oluşturduğu söylenebilir. Onlar arkaya bakmadan dünyanın farklı ülkelerine açıldılar. Bir amele gibi müesseselerin inşasında çalıştılar. Bazen aylarca maaş alamadıkları oldu. Buna rağmen hizmetlerini aksatmadılar, amelden dûr olmadılar (uzak kalmadılar), suizanna girmediler. “Arkadakiler bizi düşünür, ellerinde imkân olsaydı elbette maaşları gönderirlerdi.” dediler. Yaşatmayı yaşamaya tercih ettiler. Daha sonraki yıllarda bu kıvamın korunup korunamadığı konusuna gelince, o hususta bir şey diyemeyeceğim. Gerçekten bu mukaddes davanın kendilerine emanet edileceği bir nesil yetiştirebildik mi bilemiyorum. Bunun beni ciddi anlamda düşündüren ve endişelendiren bir husus olduğunu söyleyebilirim.

Kıvamın Korunması

Bu sözlerimle kimsenin ümidini kırmak, aşk u şevkini söndürmek istemem. Fakat genel ahvalimiz ve durduğumuz yer itibarıyla tekrar tekrar kendimizi gözden geçirmemiz, kendimizle yüzleşmemiz gerekiyor. Yüksek gayelere kendimizi adamışsak bunun gerektirdiği kıvamı da yakalayabilmeliyiz. Bu da sağlam bir imana ve insanın bazı şeyleri kendine kabul ettirmesine bağlıdır. Bunun için de herkesin iyi bir talim ve terbiyeden geçirilmesine ve sürekli motive edilmesine ihtiyaç vardır. Oturup kalktığımız her yerde Allah’la irtibatın güçlendirilmesi, Peygamber Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) ümmet olma mülahazasının derinleştirilmesi çok önemlidir.

İnsanı olgunlaştıran şeylerden biri de baş koyduğu davanın çilesini çekmektir. Zira çile çekmemiş, horlanmamış, ezilmemiş, pişmemiş ham insanların kendilerinden sıyrılmaları ve başkalarını düşünmeleri çok zordur.

Günümüz İslam dünyasının problemi, dava ve mefkûre insanı eksikliğidir. Bugün bu eksikliğin ortaya çıkardığı arızalarla uğraşıyoruz. İlim, kitaplardan öğrenilebilir. İyi bir eğitimle bilgili ve kültürlü insanlar yetiştirilebilir. Fakat evc-i kemalât-ı insaniyeye müheyya (insanlığın en yüce seviyesine ulaşmaya hazır) insanlar yetiştirmek istiyorsanız bunun yolu, ilmin yanında, onlara yüksek bir gaye-i hayal aşılamaktan geçer. Önemli olan; okuduğu ve öğrendiği yüce hakikatleri arızasız kusursuz temsil edebilecek, onları bayraklaştırarak en yüce noktalara ulaştırmayı asıl maksat edinecek insanlar, inanmış, adanmış Müslümanlar yetiştirebilmektir.