SİSTEMLİ OKUMA

Allah (celle celâluhu) kâinatı mükemmel bir sistem üzere yaratmıştır. Kâinat kitabını doğru okuyan bir insan varlıkta hâkim olan bu harika düzen ve ahengi hemen fark edecektir. Mesela istifademize sunulan yiyecek ve içeceklerin her birinin bir fonksiyonu vardır, doğru ve ölçülü bir şekilde tüketildiklerinde insan bünyesine tam uygun olarak yaratıldıkları görülür.

Varlık âleminin her bir parçası, yaratılış ölçüleri içinde, birbiriyle uyum içindedir. İnsan da bu âlemin bir parçası olarak öğrenme sürecinde benzer bir sistem takip etmelidir. Okuma, öğrenme, öğrendiklerini değerlendirme sistemsiz yapılabilecek bir şey değildir. Sistemsiz edinilen bilgiler insanın zihninde lüzumsuz bir yüke dönüşebilir, kafa karışıklığını netice verebilir; hatta bazen insanı şirâzeden çıkarabilir. Laboratuvarda uyumsuz kimyasal maddeleri karıştırırsanız fayda beklerken zehir gibi bir sonuç elde eder ve zarar görürsünüz.

Herhangi bir sıralamaya tâbi tutmadan, seçim yapmadan, ihtiyaçlarını göz önünde bulundurmadan gelişigüzel her şeyi okuyan kişiler vardır. Zihinlerine çok endazesiz ve intizamsız bilgiler yerleştirdiklerinden, birbiriyle çelişkili sözler sarf ettiklerini görürsünüz. Bunlar, sistematik bir zihne sahip olmadıkları ve sistemsiz okudukları için dün başka, bugün başka türlü konuşurlar. Dün doğru dediklerine bugün yanlış derler. Bazen olur ki aynı gün içerisinde dört farklı görüş beyan ederler. Keşke bu görüşlerin ikisi birbiriyle örtüşse! Ne çare! Dördü de birbirinden farklıdır ve her biri diğerini nakzetmektedir (çürütmektedir). Fakat ne tuhaftır ki onlar, bunların hepsini birden doğru görür, savunur ve doğruluğunda ısrar ederler.

Sistematik düşünebilme ve fikrî inhiraflardan korunmanın önemli bir yolu, doğruluğu müsellem (kabul edilmiş) hakikatleri ve temel disiplinleri bilmek ve daha sonra elde edilen bilgileri bunlarla test etmektir. Meseleye dinî ilimler açısından bakacak olursak, öncelikle Kur’ân ve Sünnet’in temel düsturlarını bilmek, daha sonra sahabenin ve selef-i sâlihinin bunları nasıl anladığına dikkat etmek, sonra da müçtehidin-i izamın, fukaha-i kiramın, ulema-i benamın yaklaşım ve yorumlarıyla oluşan o büyük birikime muttali olmak gerekir. İslami ilimlerle alakalı bir meseleyi doğru bir zeminde ele almak, bu konularla ilgili doğru bir görüş ortaya koyabilmek ya da başka bir deyişle, ortaya konan görüşlerin doğru bir sistematikle ele alındığından emin olabilmek ancak böyle bir alt yapıyla mümkündür.

Okunan her kitaptan nöronlara bir sürü bilgi kodlanabilir, kortekse birçok dosya gönderilebilir. Bunlar yapılırken bir sistematiğe bağlı kalınmazsa ve ilgili ilim dalının temel disiplinleriyle test edilmezse karmakarışık bir bilgi bulamacından başka bir şey hâsıl olmayacaktır. Bunun sonucunda, nereye varacağı belli olmayan birçok sistemsiz ve disiplinsiz düşünce ortaya çıkacaktır.

Öte yandan, seleflerimizden bize intikal eden bilgi birikiminin geliştirilmesi, sistematize edilmesi, kapalı kalmış noktaların daha anlaşılır hâle getirilmesi, zamanın gereklerini göz önüne alarak günün ihtiyaçlarına cevap verir kılınması da çok önemlidir. İmam Şafiî’nin yaklaşımıyla söyleyecek olursak, “Allah, selef-i sâlihinden razı olsun ki çok önemli, gerekli işler yapmışlardır. Allah yine onlardan razı olsun ki bize de yapacak çok iş bırakmışlardır.” Unutmamak gerekir ki herkes kendi zamanının evladıdır. İnsan zaman üstü bir varlık olmadığı için ona ait düşünceler de belirli bir zaman varlıklarını devam ettirir, daha sonra zamanın tefsirinden geçerek değişikliğe uğrar. Zaman, düşüncelerin bazen desenine bazen şekline bazen nakşına ve bazen de rengine dokunarak onları değiştirir.

Allah kelamı ise zaman üstü olduğundan zaman ona tesir edemez. Aynı şekilde Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) beyanıyla açıklığa kavuşturulan hükümlerin de zamanla değişikliğe uğraması söz konusu olamaz. Fakat onun tevil ve tefsire açık yerlerinde yine zaman devreye girer. Nitekim müçtehidin-i izam da fetvalarında bunu nazar-ı itibara (dikkate) almıştır. İşte bu mülahaza ile hareket edilmeli ve günümüzde yapılması gerekli olan çalışmalar için de zaman faktörü mutlaka dikkate alınmalıdır.

Bugün bir köy hâline gelen dünyada artık başkalarıyla aynı çatı altında yaşıyoruz. Bunu görmezden gelmemeliyiz. Aynı zamanda bugün insanı meşgul edecek şeyler fazlalaşmış, bunun neticesi olarak da zihinler çok dağılmıştır. Yine bugün, düne nispetle, ilimler çok çeşitlenmiş, dün tek bir ilmî disiplin altında ele alınan meseleler bir çok dala, branşa ayrılmıştır. Her alan kendi uzmanını yetiştirmektedir. Dolayısıyla geçmişte olanın aksine bugün tek bir insanın her konuda söz söylemesi mümkün değildir. Günümüzde meselelerimize çözüm ararken bunları göz ardı etmemeliyiz. Bunun yolu da ferdî olarak hareket etmekten ziyade, ilmî heyetler teşkil etmek suretiyle meselelere daha külli, daha mahruti, her yönünü nazara alarak bakmaktan geçer. Teşkil edilecek heyetler ister tefsir, ister hadis, ister fıkıh, ister kelam, isterse bu ilimlerin usulleriyle alakalı meseleleri yeniden gözden geçirmeli, temel kaynakları gez-göz-arpacık yaparak meselelere bakmalı, zamanın getirdiği değişimleri de dikkate alarak meseleleri yeni bir tasnif ve tertibe tâbi tutmalıdırlar. Bu takdirde günümüzün insanı, söz konusu ilim dallarının ortaya koyduğu birikime daha rahat ulaşacak, onları daha rahat öğrenecek ve böylece onlardan daha çok istifade edecektir.