İNANÇSIZLIKTAKİ ISRARIN SEBEPLERİ

Kendisini büyük gören bir insan, Allah’a kul olmaktan uzak durabilir. Hâlbuki bir hadis-i şerifte de ifade edildiği üzere Cenab-ı Hak, اَلْكِبْرِيَاءُ رِدَائِي وَالْعَظَمَةُ إِزَارِي فَمَنْ نَازَعَنِي وَاحِدًا مِنْهُمَا قَذَفْتُهُ فِي النَّارِ “Kibriya, benim ridâm, azamet ise benim izârımdır. Kim benimle bu mevzuda yarışa kalkışır ve bunları paylaşmaya yeltenirse, onu derdest eder, cehenneme atarım.”¹ buyurmaktadır. Demek ki büyüklük sadece O’na mahsustur. Bunun karşısında insana düşen ise Allah’a kul olmaktır. Evet, sonsuz, bir tane olduğuna göre O’nun karşısında her şey, herkes sıfır olduğunu bilmelidir.

Hz. Pîr bu meseleyi, mana-i ismî ve mana-i harfî temsiliyle izah eder.² Buna göre insana mana-i harfî ile bakılmalıdır. Nasıl ki tek başına bir mana ifade etmeyen harfin bir mana ifade etmesi için bir kelime içinde yer alması gerekiyorsa insan da Allah’a intisap ettiği zaman gerçek kıymetine kavuşacaktır. Yoksa onun kendine mana-i ismiyle bakması, kendini müstakil bir varlık olarak görmesi, kendi başına bir şey ifade ettiğini zannetmesi aldanmışlıktan başka bir şey değildir. Bu açıdan bakıldığında günümüzde bazılarınca dile getirilen özgüven ve benzeri mefhumlar Allah’a güvenme ile derinleştirilmedikten sonra bir kıymet ifade etmez. Esasında insanın iradesi, meyelânı ve meyelândaki tasarrufu da Allah’ın ona bir armağanıdır. Cenab-ı Hak kendi meşiet ve iradesinden ona bir pay, bir hisse ayırmıştır. İnsan kendi cüzi iradesini ortaya koyduğu zaman Allah Teâlâ da meşiet-i uzmasıyla onu teyit buyurur. İnsan kendisine böyle baktığı zaman pek çok problem çözülecektir. Yoksa Firavun’a ait olan, أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى “Ben sizin en yüce rabbinizim.”³ gibi mülahazalar sadece bir kibir hırıltısıdır. Firavun’un bu sözleri açıkça şirk ve küfür olduğu gibi “Ben kurtardım, ben yaptım, ben düzdüm, ben koştum, milleti şöyle bir badireden ben halas ettim.” şeklinde düşüncelere girmek de zımnî (üstü kapalı) dahi olsa bir nevi ulûhiyet iddiasıdır ve gizli bir şirktir. Zira aynı anda iki tane “ben” olmaz. Benlik, hakiki manada Zât-ı Ulûhiyet’e ait olduğuna göre insandaki benlik Allah’ın mevcudiyetini kavrama adına ona verilen bir vahid-i kıyasiden (bir ölçü biriminden) ibarettir. Yani insan, iradesiyle O’nun iradesini, meşietiyle O’nun meşietini, azıcık ilimciğiyle O’nun sonsuz ilmini, küçük basarcığıyla O’nun her şeyi kuşatan basarını anlamaya çalışacaktır.

Öte yandan, insandaki duyuların eksikliği, sınırlılığı ve darlığı Allah’a ait olan şeylerin ihata edilmezliğini fark etmesine ve hissetmesine bir vesile olur. وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِٓ إِلَّا بِمَا شَآءَ “Mahlûklar, O’nun dilediğinden başka, ilminden hiçbir şeyi kuşatamazlar.”⁴ âyet-i kerimesi de insandaki bu sınırlılığa işaret etmektedir. Çünkü muhit, muhit olduğu aynı anda muhat olamaz. Muhit, Allah’tır. Yani O, her şeyi ilim, irade, meşiet ve kudretiyle kuşatmıştır. Bizler ise O’nun tarafından kuşatılmışız. İnsan bu mevzuda kendisini olması gerekli olan konuma sağlam oturtamamışsa, imandan mahrumiyet yaşar. İşte büyük çoğunluğu itibarıyla insanların imansızlığının arkasında kibre dayalı böyle bir firavunca mülahaza vardır.

İmana mâni sebeplerden ikincisi de haddini bilmeme ve sınır tanımamadır. Bunun bir manada zulüm olduğunda şüphe yoktur. Bütün tiran ve zalimlerin imansızlıklarının arkasında bu durum vardır. Onlar meydana gelen hadiseleri kendi güç ve kuvvetlerinden bildiklerinden kaybetmişlerdir. Kur’ân-ı Kerim’de resmedilen Karun prototipi bu duruma çarpıcı bir misal teşkil eder. Kur’ân, onun hâlini şöyle beyan etmiştir: قَالَ إِنَّمَۤا أُوتِيتُهُ عَلٰى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا “Bu imkânlara ben, ilmim ve irfanım sayesinde kavuştum, dedi. Bilmez mi ki o, gerçekten Allah, kendisinden önceki kuşaklardan kuvvet bakımından kendisinden daha güçlü ve serveti daha fazla olan kimseleri helak etmiştir.”⁵ Âyet-i kerimede de ifade edildiği üzere Allah (celle celâluhu) nice güçlü topluluğu, dağları yerinden söküp atacak insanı, hadlerini bilmediklerinden dolayı derdest edip yerin dibine geçirmiştir.

İnsanların inançsızlığına sebep olan faktörlerden bir diğeri de bakış inhirafıdır. Bilindiği üzere Hz. Bediüzzaman niyet ve nazar mevzuuna çok önem vermiştir. Öyle ki o, kırk senelik ömründe, otuz senelik tahsil hayatında dört kelimeyle dört kelam öğrendiğini, niyet ve nazarın da bu dört kelimeden ikisi olduğunu ifade etmiştir.⁶ Çünkü nazar yani bakış, eşya ve hadiseleri anlama ve yorumlamada çok önemli bir faktördür. Bakış açısını doğru ayarlayamamışsanız görmeniz gerekeni ya hiç ya da doğru göremezsiniz. Çalışma ve araştırmalarınız sizi belli bir yere kadar götürse de Zât-ı Ulûhiyet hakikatine ulaşamadan gider, bir yerde takılır kalırsınız.

Kur’ân-ı Kerim, Firavun’un bakış inhirafını gösterme adına onun şu ifadelerini bize nakleder: يَا هَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّٓي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلٓى إِلٰهِ مُوسَى “Ey Hâmân! Benim için bir kule yap. Umarım ki böylece yükselebilir, göklere yol bulur da Musa’nın ilahına ulaşırım.”⁷ Çağımızda aynı çarpık bakışa maruz biri de buna benzer bir ifadeyle, küre-i arzın etrafında dolaştığını fakat bir ilaha rastlamadığını söylediğinde, Üstad Necip Fazıl, kendine mahsus sesiyle, onun bu sözlerine şöyle mukabelede bulunmuştu: “A be ahmak! Allah’ın –hâşâ ve kellâ– fezada bir balon olduğunu sana kim söyledi!” İşte zamandan, mekândan, maddeden münezzeh Yüce Yaratıcı’yı –hâşâ– maddi bir nesneymiş gibi arayıp bulmaya çalışma bir bakış inhirafıdır. Bazıları böyle bir bataklığa saplanıp kaldığından dolayı da bir türlü imanı bulamamışlardır.

Ataları taklit etme de inkârın sebeplerinden bir diğeridir. Kur’ân-ı Kerim pek çok âyet-i kerimesinde müşrik ve kâfirlerin bu tutumunun yanlışlığına dikkat çekmiştir. Mesela Bakara Sûre-i Celilesi’nde şöyle buyrulmaktadır: وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَآ أَنْزَلَ اللهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَآ أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ اٰبَآءَنَا “Onlara ‘Allah’ın indirmiş olduğu şeye tâbi olun.’ denildiğinde, ‘Hayır, biz atalarımızı hangi yol üzerinde bulmuş isek o yola uyar gideriz.’ derler.”⁸ Tarih boyu, inanmayanlar, inanmak istemeyenler kendilerine göre bir ata, bir tiran bulmuş ve kör bir taklitle onun arkasından gitmişlerdir. Bu mukallitlere göre ataları taşa, ağaca, helvadan yapılmış putlara tapsa da onlar “lâ yüs’el”dir, sorgulanamazlar. Onların söyledikleri ve yaptıklarında hiçbir zaman yanlışlık aranmaz. İşte bu da kaybettiren, imandan mahrum bırakan en önemli hususlardan biridir.

Yukarıda sayılan bütün bu engellere bakıldığında küfrün temelinde akli, mantıki ve fikrî bir dayanak bulabilmek mümkün değildir. İnanmamaya sebep olarak gösterilen bu faktörlere mesnet demek de doğru değildir. Çünkü mesnet, ciddi bir dayanak demektir. Bu yüzden inanmayan insanlar mesnet vehmedilen şeylere dayanarak inançsızlıklarını devam ettirmektedirler ki esasında bunun da insana vadettiği hiçbir olumlu ve güzel tarafı yoktur. Bu durumdaki insanlar sadece bazı geçici tesellilerle kendilerini avutmayı tercih ederler. Kendilerince mükellefiyetten kaçma ve rahat etme yolunu iman dairesi içine girmemekte bulurlar. Çünkü iman veya dinin arkasından diyanet yani amele dair mükellefiyetler ve sorumluluklar gelecektir. Zira iman sadece nazarî bir mesele değildir. İmanın bir gereği olarak bir kısım mükellefiyetlerin yerine getirilmesi ve bazı yasaklardan da uzak durulması gerekir. Farklı bir ifadeyle, “İnandım.” demekle iş bitmiyor. Arkasından amel-i salih olarak isimlendirilen bir kısım emirlerin yerine getirilmesi ve münkerat, bağy ve fahşâ olarak görülen pek çok kötü fiilin de terk edilmesi gerekir. İşte bazıları bütün bunları hayattan kâm (zevk) almanın önünde bir engel olarak vehmettiklerinden iman dairesine girmemekte ısrar ederler. Böylece insan, Üstad Hazretleri’nin ifadeleri ile, “İnkâr vasıtasıyla gayet cüzi bir sıkıntı vazife-i ubûdiyetten gelmeye mukabil, inkârda milyonlar ile o sıkıntıdan daha müthiş manevi sıkıntılara kendini hedef eder. Sineğin ısırmasından kaçıp yılanın ısırmasını kabul eder.”⁹ Ayrıca burada teselli olarak görülen, geçici zevk veren bütün bu hususların kabrin öbür tarafında insana hiçbir faydası, desteği yoktur.

Son bir husus olarak şunu ifade edeyim ki müminler, inançsızlığa sebep olan bu engelleri aşarak iman dairesine girmiş olsalar da bu zaafların kendileri için de her zaman potansiyel birer tehlike arz ettiğinin şuurunda olmadırlar. Çünkü yukarıda sayılan bütün bu faktörler iman dairesi içine girmeye mâni olduğu gibi –hafizanallah– imandan çıkmaya da birer sebep olabilir. Zira bu hastalık ve zaaflar belli ölçüde, insanın duygu ve düşüncesi üzerinde hâkimiyet kurduklarında, vicdanı baskı altına alıp onda delikler, çatlak ve kırıklar meydana getirdiklerinde insan hiç farkına varmaksızın iman dairesinin dışına savrulabilir. Mesela kibirle alakalı olarak, Allah Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem), لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ أَحَدٌ في قَلْبِه مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ كِبْرٍ “Kalbinde zerre kadar büyüklük hissi bulunan kimse cennete giremez.”¹⁰ buyurmak suretiyle bu öldürücü virüslerden birine dikkat çekmiştir. Bu açıdan insan sürekli kendisiyle yüzleşmeli, Allah’ın nimetlerini fark etmeli, bu nimetlere hamd ü senada bulunmalı ve aynı zamanda bunların birer istidrac sebebi olabileceğini asla hatırdan çıkarmamalıdır.