İMANIN VADETTİKLERİ
Soru: İmanın insana vadettiği güzellikler nelerdir? Bu güzelliklerin insan vicdanında duyulup hissedilmesinde derece farklılıkları var mıdır?
Cevap: Şimdiye kadar imanın gerek dünyada gerekse ukbada insana vadettiği güzelliklerle ilgili çok şey söylenmiş ve imanla alakalı pek çok münciyat (insanı kurtuluşa, felaha götüren hususlar) üzerinde durulmuştur. Hususiyle Hazreti Bediüzzaman, eserlerinin değişik yerlerinde bu mevzuu tafsilatlı olarak ele almıştır. Bütün bunlara bakıldığında imanın, hayatı ve varlığı doğru okuyup değerlendirme adına insana çok geniş ve engin bir bakış açısı kazandırdığı görülecektir. Mesela iman sahibi bir insan varlığa baktığında, her şeyi kendisine candan bir arkadaş ve samimi bir yoldaş gibi görür. Dolayısıyla o ne yol ne de yoldaş gurbeti yaşar. Aynı zamanda imanın hayatına serptiği nur sayesinde geçmiş ve geleceği aydınlık görür; zira ona göre ne geçmiş korkunç bir kabristandır ne de gelecek kapkaranlık bir ölüm çukuru.
İnsanın gelecekle ilgili korkularının ve endişelerinin olması tabiîdir. Fakat imanın verdiği ümit ve nur bu korkulara galebe çalar. Zira inancını sağlam esaslara dayandıran bir insan bu endişelerin ve korkuların, çaresi bulunmayan şeyler olmadığını anlar ve böylece onların tehdidi karşısında duyduğu sıkıntı ve ızdıraptan sıyrılma imkânı bulur. İnsan, berzah ve kabir karanlığından mı endişe ediyor? İman orada bir nurdur. Sırattan mı endişe duyuyor? İman kendisini oradan geçirecek bir Burak’tır. Akıbetinden mi endişe ediyor? İman, onu cennete ulaştıran en emin yol, cehennemden koruyan en sağlam sığınaktır. Evet, iman, insanın çıktığı bu uzun yolculukta, âdeta yolun sağında ve solunda durup ona emniyet ve güven vadeden bir rehber ve mürşittir.
Ölüm Gerçeği ve Devekuşu Misali
Hazreti Pîr’in ifadesiyle iman, mahiyetinde manevi bir tûbâ-i cennet çekirdeği taşıdığından, iman sahibi insan daha dünyada iken huzur içinde yaşar.1 Zira o, çürüyüp yok olma korkusundan, hiçliğe gitme endişesinden imanı sayesinde kurtulur. Kim ne derse desin, meseleye nasıl yaklaşırsa yaklaşsın, şurası bir gerçektir ki inanmayan bir insanın yok olmanın endişelerini kafasından ve kalbinden bütün bütün silip atması mümkün değildir. Hatta bu endişeler ve korkular yer yer insanı öyle kıvrandırır ki daha dünyadayken ona cehennem hayatı yaşatır. O insan bu sıkıntılardan kurtulmak için ise çoğu zaman kendisini zevk ü sefaya salar. Bazen kendini içkiye vererek, zaman zaman cismanî ve bedenî arzulara dalarak, bazen de uyuşturucu kullanarak yok olma, hiçliğe gitme, çürüyüp toprak hâline gelme düşüncesinin ruhlarda hâsıl ettiği endişelerden sıyrılmaya çalışır. Farklı bir tabirle çakırkeyif, serazat ve bohem bir hayat yaşayarak, akıbetini düşünmemeye, duymamaya gayret eder. Buna bir nevi kendini hipnoz etme gayreti diyebilirsiniz. Heyhat ki bütün bunlar muvakkat bir süre için insanı avutsa da hakikatte ona hiçbir faydası olmayan beyhude çırpınışlardır. Nasıl ki avcıdan saklanmak isteyen bir deve kuşunun başını kuma sokması onu avcının elinden kurtaramazsa, akıbete dair korkuları gidermek için başvurulan bu tür eğlenceler de insanı korktuklarından emin kılmaz. İnsanı bütün bu endişelerden kurtaracak ve onu sahil-i selamete çıkaracak bir şey varsa o da insan için emniyetli bir sefine (gemi), emin bir rehber ve güçlü bir ümit kaynağı olan imandır.
Bir insan ne kadar günahkâr olursa olsun, imanı varsa akıbetiyle ilgili ümidi de olacaktır. Çünkü imanın mahiyetinde bu hakikat vardır. Nitekim Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat akidesine göre insan ne kadar günah işlemiş olursa olsun kalbinde zerre kadar imanı varsa ebedî cehennemle cezalandırılmayacaktır.2 Zira insanda iman gibi bir güzellik varsa, günahlar onda asli değil, arızî demektir; onların çıkış noktası iman değildir. Bilakis, günahlar insanın iman adına gereken yerde duramamasından kaynaklanır. Diğer bir ifadeyle onlar, iman adına bırakılan boşluklardan insanın içine giren virüslerdir. Küfre gelince, günah ve isyanlar küfrün mahiyetinden fışkırmaktadır. Dolayısıyla onlar küfürde aslidir. Evet, bir kez daha belirtecek olursak, Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat’in icma ile (ortaklaşa) kabul ettiği akideye göre zerre kadar imanı olan bile cennete girecektir. Yani Allah düşürmesin, bir insan zina etse, hırsızlık yapsa veya daha başka bir günah işlese bile imanı varsa netice itibarıyla ebedî mutluluk yurduna kavuşacaktır. Günahlarına tevbe eder, Cenab-ı Hak da onun tevbesini kabul buyurursa o kişi günahlarının cezasını görmeden de cennete girebilir. İşte bütün bunlar imanın insana vadettiği, yeri başka bir şeyle doldurulamayacak güzelliklerdendir. O hâlde iman, insan için çok güçlü bir ümit kaynağıdır. İnsan, bu sonsuz güç kaynağıyla her zaman kendi dar dünyasından sıyrılıp ebedî hayatın güzelliklerine yelken açabilir.
Samimi Kardeşlik ve Ötelere Uzanan İlişkiler
İman, mümini çevresine ve hatta bütün bir varlığa karşı bir emniyet insanı hâline getirir. Onun daracık dünyasını, evrensel bir dünyaya dönüştürür. Mümin, kâinata mehd-i uhuvvet (kardeşlik beşiği) nazarıyla bakar. Dolayısıyla herkesi belli ölçüde kardeşi gibi görür. Hazreti Ali Efendimiz’in ifadesiyle, insanlar içinde Müslüman olanları dinde, Müslüman olmayanları ise insanlıkta kardeş olarak değerlendirir. Elbette ki müminin mümine bakışı çok daha farklıdır. Zira mümin, müminle aynı duygu ve aynı düşünceyi paylaşmakta, berzah âleminde ve mahşerde bir araya geleceğine, hesabının aynı yerde görüleceğine, sıratı beraber geçeceğine inanmaktadır.
Böyle bir inanca sahip insan, çevresiyle münasebet ve irtibatını sadece geçici bir menfaate veya karşısındakinden çıkar elde etmeye dayandırmayacak, bilakis muhataplarıyla ötelerde de devam edecek bir irtibat ve münasebet kurmaya çalışacaktır. Cenab-ı Hakk’ın uhrevi yörüngeli böyle bir irtibata ve münasebete dair farklı bir bakışı varsa bu, insanı Allah’a yaklaştıracak ve onu hem burada hem de ötede muvaffak kılacaktır ki bu da imanın ayrı bir vaadidir. Allah Resûlü’nün (sallallahu aleyhi ve sellem), يَدُ اللهِ مَعَ الْجَمَاعَةِ “Allah’ın eli cemaatle beraberdir.”3 kutlu beyanına bir de bu açıdan bakabilirsiniz. Yani Allah (celle celâluhu) cemaat hâlinde hareket eden insanları bu dünyada kötülüklerden muhafaza buyurup, işlerinde onlara muvaffakiyetler ihsan ettiği gibi öte tarafta da onları hep beraber değişik nimetlere mazhar kılacaktır.
Yukarıda da ifade ettiğim gibi birlikte hareket etmenin dünyaya ait neticelerinin yanında öbür tarafa akseden meyveleri de vardır. Allah Teâlâ’nın, يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَوَات “Gün gelir, yer başka bir yere, gökler de başka göklere çevrilir.”4 kavl-i keriminden de anlaşılacağı üzere öbür tarafta her şey zerreden kürelere kadar değişime uğrayacaktır. Dolayısıyla insanların duygu ve düşünceleri de farklı bir mahiyet kazanacak, güzel ilişkiler, kardeşlik münasebetleri orada ayrı bir derinliğe ulaşacaktır. Kim bilir orada bundan nasıl bir zevk duyacak ve mümin kardeşlerinizle nasıl âşıkane bir münasebet içinde bulunacaksınız! Belki de kardeşinizle yüz yüze gelmek, onun gökçek yüzüne bakmak içinize öyle bir inşirah salacak ki onu cennet nimetlerine bedel sayacaksınız. Zaten أَعْدَدْتُ لِعِبَادِيَ الصَّالِحِينَ مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ “Salih kullarım için hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir insan kalbinin de tasavvur edemediği nimetler hazırladım.”5 hadis-i şerifinde de ifade edildiği üzere oradaki nimetler her türlü tasavvurun üzerindedir. Yani bu nimetler, sizin burada ortaya koyduğunuz güzelliklerin değişim üstüne değişim geçirerek farklı bir mahiyet almasıdır.
Baştaki sorunuzun ikinci kısmıyla alakalı olarak da kısaca şu hususlara işaret edilebilir. İmanın vadettiği bu güzellikleri her bir insan, kendi imanının enginlik ve derinliğine göre duyar ve yaşar. Bazıları bunu sadece nazarî planda duyar ve hisseder. Bunlar ilk mektepte iman hakikatleri adına hocalarından duyup öğrendikleri şeylerle iktifa ederler. Hâlbuki bu, sadece işin başlangıcıdır. Bazıları ise nazarî bilgilerini ilim ve tefekkürle delillendirir, sağlam esaslara bağlar, amel ve ibadetle benliklerine mal eder ve onu marifete dönüştürür. Başka bir ifadeyle, nazarî bilgiden ilme’l-yakîne yürür ve oradan da ayne’l-yakîne yükselirler. Ayne’l-yakîn mertebesine ulaşıldığında orada ihsan sırrı zuhur eder. Yani insan bu mertebede her an Hak tarafından görülüyor ve Hakk’ı görüyor olma mülahazasıyla oturur, kalkar ve hayatını hep bu seviyede sürdürür. İsterseniz buna hayvaniyetten çıkma, cismaniyeti bırakma, ten kafesinden sıyrılma ve ruhun hayat derecesine seyahat etme de diyebilirsiniz. Burada her şey daha engin, daha net ve kendine has cazibedar güzellikleriyle daha parlak görülür ve duyulur. Onun için böyle bir hayat mertebesinde cismanî ve dünyevi hayat önemsenmez. Sırf emredildiği ve görev verildiği için dünyada bulunulur. Terhis emri geldiği zaman ise ayrı bir sürur yaşanır, ölüm bir bayram sevinci gibi karşılanır ve işte insan ötelere, imanın vadettiği bu güzelliklerle yürür, Rabbine kavuşur.