Gayret-i Diniyye ve Hırs

GAYRET-İ DİNİYE VE HIRS

Soru: Gayret-i diniye ve hırsı bazen birbirine karıştırabiliyoruz. Bu iki kavramın izahını lütfeder misiniz?

Cevap: Hırs, bir şeyi aşırı arzu etme, ısrarla isteme, doyma bilmeme, açgözlülük yapma, kaderin takdirine razı olmama, kendi tercih ve takdirini ilahi tercih ve takdirin önüne geçirme gibi anlamlara gelir ve tûl-i emel (sonu gelmeyen arzular) ve tevehhüm-ü ebediyet (sonsuza kadar yaşayacakmış gibi düşünme) gibi duygulardan beslenir. İnsan, farklı şeylere karşı hırs duyabilir ve bunları elde etmeyi şiddetle arzu edebilir. Ancak şiddetli arzu, dikkat edilmezse, aklı perdeler, mantık ve muhakemeyi bastırır ve böylece insanı ölçüsüzce hareketlere sevk eder. Devam eden bu durum, başarısızlıklara yol açar, ardından zarar ve ziyan getirir. Bediüzzaman Hazretleri bu durumu ifade etme sadedinde hırsın hasarete sebep olduğunu belirtir.

Her insanda, şiddeti ve derecesi farklı olsa da hırs vardır. Önemli olan, bu duyguyu iradeyle kontrol altına alabilme, doğru bir zemine oturtma ve hayra yönlendirmedir. Hayatın akışı içinde zaman zaman hırsı tetikleyen durumlar ortaya çıksa da insan, mantık ve iradesiyle duygularına hâkim olup kendini aşmasını bilmelidir. Zira mümin için dini adına en önemli meselelerde bile istikameti koruması çok önem arz eder. Mesela nam-ı celil-i ilahiyi dünyanın dört bir yanına ulaştırma onun en büyük gaye-i hayalidir ve bu, Allah katında çok makbul bir ameldir. Ne var ki burada bile hırsla hareket etmek mahzurludur; kayıplara, zararlara sebep olabilir. Her konuda olduğu gibi bu konuda da insanın içindeki arzu ve istek ne kadar güçlü olursa olsun kişi adımlarını temkinle atmalı, doğru üslubu yakalamaya çalışmalı ve akl-ı selimden hiç ayrılmamalıdır. Ayrıca neticenin hâsıl olması mevzuunda hırs göstermemeli, neticeyi yaratanın Allah olduğunu hatırdan çıkarmamalıdır.

Hırsın makbul olduğu bir yer varsa o da Cenab-ı Hakk’ın rızasına kilitlenme ve onu elde etmeye çalışmadır. İnsan iman-ı kâmili, ihlas-ı etemmi, rıza mertebesini elde etme konusunda hırslı olabilir, olmalıdır da.

Soruda yer verilen diğer kavram ise gayret-i diniyedir. Bu da kısaca insanın dinî duygularını ve manevi değerlerini canlı tutmasını, onları koruma ve başkalarına duyurma konusunda duyarlı ve titiz olmasını ifade eder. Gayret-i diniyesi olan bir insan dinini yaşama ve ikame etme konusunda kararlıdır, tavizsizdir. Zât-ı Ulûhiyet’e karşı fevkalâde bir vefa ve sadakat içindedir. Mukaddesatına sahip çıkar, onu yaşar; başkalarına örnek olur ama başkalarını rahatsız ederek kendi değerlerine laf söyletmez. Özellikle Zât-ı Ulûhiyet’e yakışıksız bir söz isnat edilecek olması ihtimali karşısında âdeta çıldırır. İnsanın dini konusunda ortaya koyacağı böyle bir gayret, her tür takdirin üzerindedir.

Gayret-i diniye sahibi insanların metafizik gerilimleri de yüksek olur. Onlar dine ait meselelerde oldukça duyarlı ve hassas davranırlar. Topyekûn insanlığın ve özellikle Müslümanların derdini bir yangın gibi içlerinde hissederler. Müslümanların yaşamış oldukları acılar bir zıpkın gibi onların sinelerine saplanır ve bu acıların dinmesi adına sürekli alternatif çözümler ararlar. Gayret-i diniyesi olmayan bir kişide dinî heyecan da o ölçüde zayıf olur. Dinî hisleri tamamen dumura uğramış, durgun ve ölgün insanlarla da iman ve Kur’ân hizmetinin yapılması çok zordur. Âlem-i İslam’ın derdiyle bir gece olsun uykusu kaçmayan, insanlığın derdiyle dertlenmeyen, ellerini Allah’a açtığı zaman ümmet-i Muhammed adına dua etmeyen insanların, dinleri adına bir şey ortaya koymaları güçtür. Öte yandan bir kişi, “Ne pahasına olursa olsun ben kendi değerlerimi başkalarına ulaştıracağım.” diyerek yola çıkar, ancak başkalarının hissiyatlarını, düşüncelerini ve inançlarını hesaba katmaz, günün şartlarını ve konjonktürü göz önünde bulundurmaz, sağını solunu yıkarak yol alırsa, işte bunun adı gayret-i diniye değil hasarete sebep olan hırs olur. Hırsla hareket edenler, hâl-i hazırdaki duruma aykırı hareket edebilir, realitelerle çatışabilir ve farkına varmadan yılanları, çıyanları harekete geçirebilirler. Bu yüzden de genellikle maksatlarının aksiyle tokat yerler.

Bununla birlikte dinleri adına gayretli olan insanların asırlardan beri biriken problemlerin bir hamlede, bir nefhada çözülemeyeceğinin farkında olmaları ve bu sebeple, teenni, basiret ve firasetle hareket etmeleri çok önem arz eder. Zira Cenab-ı Hak, enbiya-yı izama dahi böyle bir lütufta bulunmamıştır. Dolayısıyla i’lâ-yı kelimetullah yolunda bile hırsla meselenin üzerine gitme, gayretlerinin neticesini hemen görmek isteme, Allah’ın razı olmadığı davranışlardır. Bu konuda hırs gösteren kişi, Allah tarafından tedip görebilir. Bize düşen vazife; ölçülü, dengeli, hikmet boyutlu ve sünnet-i seniyye çizgisinde tebliğ ve irşattır, hidayet Allah’ın elindedir.

Hülasa-i kelam, herkesin hakikati bulması, sırat-ı müstakime ulaşması için hedefler daima yüksek tutulmalı ve bu hedeflere ulaşmak için ciddi bir azim ve kararlılık gösterilmelidir. Böyle bir davranış sergilendiğinde, neticeye ulaşılamasa bile, niyet ve gayretlerin sevabı alınır. Allah Teâlâ, bu konuda hırs göstermeyi dahi hoş karşılamadığı için çok dikkat edilmeli, kişisel istekler dinin hedefleriyle karıştırılmamalıdır. Bazı kimselerin küfür ve şirk bataklığında yüzmelerini aklımız almayabilir; ilahi tasarruf karşısında zaman zaman hayret ve dehşet yaşayabiliriz. Bütün bunlara rağmen elimizden geleni son noktasına kadar yaptıktan sonra ilahi takdiri rızayla karşılamalı, irademizin hakkını vererek sabretmeliyiz. Aksi takdirde takatimizi aşan şeylere talip olabilir, alan ihlali yapabilir, haddimizi aşabilir ve farkında olmadan Allah’a karşı saygısızlığa girebiliriz.