MİRAS KAVGALARI
Soru: Günümüzde toplumumuzun önemli yaralarından birisi de miras kavgalarıdır. Miras taksimi yüzünden kardeşin kardeşe düştüğü, aile içi anlaşmazlık ve küskünlüklerin ortaya çıktığı görülüyor. Miras taksiminde mümince tavır ve davranış nasıl olmalıdır?
Cevap: İslam, insanın hem ahiret hayatı ve uhrevi çizgisini belirleyen hem de dünyevi hayatını belli bir nizam ve düzen içinde götürmesini temin eden değerler manzumesidir. Dolayısıyla her meselede olduğu gibi miras konusunda da mümince tavır ve davranış, Allah’ın hoşnutluğunu esas alarak dinin hükümlerine riayet etmek ve din kime ne hisse vermişse ona rıza göstermektir.
Fedakârlık ve Objektif Hüküm
İnsan miras konusunda bazı fedakârlıklarda bulunabilir. Mesela imkânları bulunan, maddi durumu iyi olan bir insan kendine düşen miras hakkını almayıp kardeşine verebilir. Fakat buna karar verecek olan, şahsın kendisidir. Böyle bir fedakârlıkta bulunmadığı takdirde diğer mirasçıların yapması gereken, dinin vazetmiş olduğu hükümlere göre her hak sahibinin hakkına saygı göstermektir.
Bu durumu izah adına, kalb ve ruh ufkunun soluklandığı ocaklarda “şeriat”, “tarikat” ve “hakikat” ünvanlarıyla formüle edilen bir yaklaşımı burada ifade etmek istiyorum. Buna göre “Şeriatta şu senindir, bu da benim. Tarikatta bu hem senindir hem de benim. Hakikatte ise bu ne senindir ne de benim.” Yani hakikatte her şey Allah’ındır. İnsanların ellerinde olan şeyler ise onlarda sadece emaneten bulunur. Bir vahidin üç yüzünü teşkil eden bu üç unsur arasında, bütün insanlar için objektif ve bağlayıcı olan, şer’-i şerifle belirlenmiş olan hükümlerdir. İslam fıkhında, ferâiz başlığı altında, hangi vârisin ne miktarda mal alacağı tafsilatıyla açıklanmıştır. Bu açıdan miras taksimi yapılırken, din-i mübin-i İslam’ın kuralları esas alınarak, herkes hakkına rıza göstermelidir.
Başta da ifade edildiği gibi bu konuda bazıları fedakârlıkta bulunabilir. Mesela bana babamdan, dedemden miras kalan bir mal gösterildiğinde ben şahsen:
“Dünya geçicidir, burada kalınmaz,
Ne kadar mal olsa, murad alınmaz,
Gafil olma sakın, geri dönülmez!
Yürü dünya yürü, sonun virandır.
Meded, bundan sonra ahir zamandır.”
diyerek hisseme düşen malı elimin tersiyle itebilirim. Fakat böyle bir düşünceyi genelleştirme ve başkalarından hissesine düşen mallardan vazgeçmesini bekleme insan tabiatıyla telif edilemeyen bir beklentidir ve böyle bir arzu ve talep insanlar arasında hoşnutsuzluklara sebebiyet verir. Bu açıdan bir kez daha ifade edelim ki miras taksiminde objektif olan, dinin emrettiği hükümlerdir.
İnsanların Çatışmalarında Ahiret Korkusunun Rolü
Günümüzde miras paylaşımıyla ilgili problemlere gelince, kanaatimce asıl mesele çağımızda mala ve paraya karşı aşırı hırs ve düşkünlük ile “Rabbena, hep bana” şeklinde ifade edilen –tasvip edemeyeceğimiz– bir halk deyişiyle özetlenebilecek bir bakış açısıdır. Aslında bir insanın hem “Rabbena” demesi hem de Rabbe muhalefetin bir ifadesi olarak “hep bana” demesi, Allah’a saygı ve hak düşüncesi ile telif edilemez. Bu, malperestlik ve dünyaperestlikten kaynaklanan bir mülahazadır. Ne yazık ki insanlarda dinî duygu, düşünce ve Allah’a hesap verme şuuru zayıfladıkça bu tür hevesler ve hırslar öne çıkmaya başlıyor. Diğer bir ifadeyle din ve iman noktasında zafiyet yaşanması, dünyanın ebedî zannedilmesi, tevehhüm-i ebediyetten (ebediyen yaşayacakmış zannından) kaynaklanan bitip tükenmek bilmeyen arzu ve emellerin birbirini takip etmesi günümüzde bu tür problemlere sebebiyet vermektedir. Dolayısıyla bütün bu olumsuz duyguları baskı altına alabilecek bir şey varsa o da dinin bu mevzuda koyduğu hükümlere rıza göstermek ve dünyanın fâni olduğuna inanmaktır. Dünyanın fâniliğine dair efkâr-ı millete mal olmuş pek çok söz söylenmiştir:
“Bindirirler cansız ata, indirirler zulmete;
Ne ana var ne ata, örtüp pinhân ederler.
Ne kavim var ne kardeş, ne eşin var ne yoldaş,
Mezarına bir çift taş diker nişan ederler.”
***
“Çeşm-i ibretle nazar kıl dünya bir misafirhanedir,
Bir mukim âdem bulunmaz ne acib kâşanedir,
Bir kefendir akıbet sermayesi şah u geda,
Bes, buna mağrur olan Mecnun değil de ya nedir?”
***
“Mala mülke mağrur olma, deme var mı ben gibi;
Bir muhalif rüzgâr eser, savurur harman gibi.”
İnsan tabiatında mala aşırı düşkünlük vardır. Bu duygu, İslami terbiyeyle kontrol altına alınmazsa her zaman bu tür problemlerle karşılaşmak mümkündür. Nitekim bir gün Aşere-i Mübeşşere’den Ebû Ubeyde İbn Cerrah (radıyallahu anh) Bahreyn’den çok miktarda mal getirdiğinde ashâb-ı kirâmdan bazıları, ondan pay almak için beklerken, Resûl-i Ekrem Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem), mealen şöyle buyurmuştu: “Allah’a yemin ederim ki ben sizin fakr u zarurete düşmenizden endişe duymuyorum. Asıl korkum, sizden evvelkilerin sahip olduğu geniş imkânlara sahip olmanız ve onların birbirini çekemeyip rekabet ederek helak olmaları gibi sizin de birbirinize haset edip helak olmanızdır.” Evet, makam sevgisi, menfaat hırsı, çok mal elde etme arzusu, kıskançlık duygusu gibi zaaflar insan hayatını tehdit eden birer virüs gibidir ve bunlar insanın bedenini değil, ruhunu öldürürler. Oysaki insan kalıbıyla değil, ruhuyla insandır. İnsanın ruhu ölünce, Kur’ân-ı Kerim’in ifadesiyle o, hayvandan daha aşağı bir duruma düşer.1
Kendi Değerlerimizden Kopuş ve Doyumsuz Hırslar
İnsanlar kendi değerlerini yitirdiklerinde kıymet-i harbiyesi olmayan şeylere dilbeste oluyor, arzuladıkları bir menfaati elde etmek için ölesiye bir hırsla onun kavgasını veriyorlar. Böyle kimseler ciddi bir ruhi ve kalbî terbiye görmez ve onların içinde dinin emirlerine saygı duygusu geliştirilmezse toplum içindeki bu tür marazların önünün alınması mümkün olmaz. Evet, kapkaççılıkların, hortumlamaların, iktidar hırslarının, tahrip etme duygusunun, milletin başına tebelleş olarak ona çeşit çeşit tagallüpler (zorbalıklar), esaretler, tahakkümler yaşatmanın arkasında hep aynı husus vardır. Bu itibarla, biz, bizi zapturapt altına alacak, doğruya yönlendirecek, hesap ve murakabe insanı hâline getirecek dinamiklerden uzaklaşınca bunca sıkıntının yaşanması kaçınılmaz olacaktır.
Evet, dinî değerler insanların hayatlarına hükmetmediği sürece, toplumdaki bu tür problemlerin üstesinden gelmek mümkün değildir. Siz her şakînin (haydut) arkasına bir tane hafiye taksanız, bu defa onlar hafiyelerle ortak olur, daha organizeli, daha sistemli kolektif hırsızlıklar, hortumlamalar başlar. Bunun önüne geçmek için bu sefer hafiyelerin de arkasına bir adam takmanız gerekir. Bu silsile hâlinde devam eder. İşte Hazreti Pîr’in ifadesiyle, bütün bu sıkıntıların üstesinden gelmenin yolu, kalblere bir yasakçı koymaktır.2 Kalbinde Allah korkusu bulunan bir insan, yere düşerken bir başkasının ayakkabısına bastığında, bu durumdan dolayı “Bunun hesabını Allah bana sorar.” düşüncesiyle ayakkabının sahibini bulup, “Elimde olmadan senin ayakkabına bastım. Hakkını helal et.” der. Bu düşüncedeki bir insan yemek masasına oturduğunda da “Acaba benim ağzıma götürüp getirdiğim bu kaşıkta bir başkasının hakkı var mıdır?” diye düşünür ve hayatını hep bu hassasiyet üzerine sürdürür.
Sadaka Taşları Dile Gelse…
Yukarıda aktardığım misaldeki hassasiyeti yaşayan Osmanlı toplumundaki nezahet ve ruh nezafetini görmek için zekât ve sadaka taşlarına bakmak yeterli olacaktır. Bildiğiniz üzere birileri zekât ve sadakalarını götürüp o taşlara bırakıyor, ihtiyacı olan insanlar da ihtiyacı kadarını oradan alıyordu. Böylece veren süm’a ve riyâ tehlikesinden kurtulmuş, alan da minnet altında kalmamış oluyordu. Veren, Allah Resûlü’nün lâl u güher beyanlarından biliyor ki verilen gizli sadaka, ateşin suyu söndürdüğü gibi Rabbin gazabını söndürür.3 Başka bir hadis-i şerifte Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem), arşın gölgesinde gölgelenecek yedi grup insanı sayarken, bunlardan birinin de “sağ elinin verdiğini sol eli bilmeyen insan” olduğunu buyurur.4 Bu hadisi, “Sağınıza verdiğinizi, solunuzdaki bilmeyecek!” şeklinde anlamak da mümkündür. Yani siz bir yerde birinin cebine sessizce bir şey bırakacaksınız ama sol tarafınızdaki insan onun farkına varmayacak. İşte sadaka taşlarına bırakılan paralar aynı zamanda o insanların karakterlerini de aksettiriyor. Onların Allah rızasına ne kadar kilitli olduklarını gösteriyor.
Bu tarz bir infak anlayışından, toplumun genel ahlakının da oturmuş olduğunu ve herkesin birer disiplin ferdi hâline geldiğini anlıyoruz. Çünkü ihtiyacı olan biri gidiyor ve sadaka taşlarından sadece ihtiyacı kadarını alıyor. İslam’a göre kendisine zekât verilen bir insan, nisaba malik olmayacak (zekât gerektirmeyecek) kadar alabilir. Hatta belki daha hassas davrananlar, sadece o günlük ihtiyacını alıyor ve “Yarın Allah kerim!” diyorlardı. Allah’a, hesaba, mahşere, cennet ve cehennem mülahazasına bağlanmış bu insanlar bence ne bekçiye ne polise ne şuna ne de buna ihtiyaç duyarlar. Düşünün ki Allah Resûlü (aleyhissalâtü vesselam) henüz kız çocuklarının diri diri gömüldüğü, her türlü ahlaksızlığın işlendiği, Mehmet Âkif’in;
“Sırtlanları geçmişti beşer yırtıcılıkta,
Dişsiz mi bir insan onu kardeşleri yerdi,
Fevzâ bütün âfakını sarmıştı zeminin,
Salgındı, bugün Şark’ı yıkan tefrika derdi.”
ifadeleriyle anlattığı Cahiliye dönemindeki insanlardan öyle bir toplum inşa etmişti ki o dönemdeki hırsızlık suçları hakkında bildiğimiz sadece bir iki hadise var. İki üç zina şayiasından başka yaşanan bir ahlaksızlığa da şahit olmuyoruz. Aynı şekilde, çok geniş bir coğrafyada, milyonlarca insanın yaşadığı Devlet-i Âliye döneminde de bu tür yüz kızartıcı hadiselerin parmakla sayılacak ölçüde az ve sınırlı olduğunu görüyoruz. Öyle anlaşılıyor ki İslam terbiyesiyle hakiki insanlığa ermiş bu terbiye-gerdelerin (terbiye görmüşlerin) kurdukları dünyada, bütün bir toplum âdeta ahiretle irtibatlı olarak yaşamıştı. Evet, onlar cennet yolunda yürümeye çalışmış ve her adımlarını cehenneme kayarım mülahazasıyla atmışlardı. İşte onların bu hassasiyeti dünyayı da yaşanır hâle getirmiştir. Âdeta cennetin bir koridoruna dönüşen bu dünyada, cennet zevklerini ve insanca yaşamanın hazzını duymak mümkündür. Bugün ise özür dileyerek ifade etmek istiyorum, her sokakta kaç tane yüz kızartıcı hadisenin yaşandığı belli değil. Dolayısıyla asla unutulmamalıdır ki bizi biz yapan değerleri yeniden bulacağımız âna kadar doyumsuzluk, hırs, miras kavgası gibi kargaşa ve keşmekeşlikler devam edip gidecektir.