YÜKSELİŞİN SIRRI: TEVAZU
Müminin en birinci vazifesi, Cenab-ı Hak’la irtibatını sürekli güçlendirmeye çalışmaktır. Zira kulluğun değeri, insanın Cenab-ı Hak’la irtibatının kuvvetiyle doğru orantılıdır. O’nunla ne kadar alakadar iseniz kulluğunuz da o kadar güçlüdür. Bu itibarla gönlünüz, batıp gitmeyen o baki güzelliğin hayranı olmalı, sürekli O’nu vird-i zeban etmeli, uzuvlarınız hep O’nun razı olduğu amelleri işlemelidir. Kalbiniz, diliniz ve sair uzuvlarınız hep O’nu hecelerse, sağanak sağanak varidata mazhar olursunuz. Sofilerin dediği gibi virdi olmayanın varidatı da olmaz; evrâd u ezkârı olmayan, bunların getireceği yümn ve bereketten de mahrum kalır.
Kalbleri katılaşmış, duyguları dumura uğramış, göz pınarları kurumuş ölgün gönüllerin devrilmeden ayakta kalabilmeleri çok zordur. Bu yüzden insan, Cenab-ı Hak’la irtibatını güçlendirme konusunda “Hel min mezîd?” kahramanı olmalıdır. Doyma bilmeyen bir gönülle sürekli “Daha yok mu?” demeli, iman-ı billah, marifetullah ve muhabbetullah yolunda derinleşmeye çalışmalıdır. İman ve marifete dair o güne kadar duyduğu, okuduğu, bildiği ne varsa bunları arka planıyla birlikte bir kere daha ele almalı ve onlarda daha da derinleşmelidir. Zira olduğu yerde kalan ve kendini durağanlığa salanlar –Allah muhafaza– bir süre sonra istikameti koruyamayacak duruma gelebilirler. Sürekli Allah’la münasebetlerini güçlendirme gayretinde olmayan ve devamlı O’na doğru hareket etmeyenler, fâni şeylerin cazibesine kapılır gidebilirler.
Günümüzde birtakım insanların dökülüp yolda kalmalarının en büyük sebebi, Rab’leriyle münasebet konusundaki zaaflarıdır. Nasıl ki âtıl ve hareketsiz kalan cisimler ya çürüyor ya da sağa sola savruluyor, Allah’a yakınlaşma gayreti içinde bulunmayan kişiler de ya çürür ya da savrulur giderler. İstikameti koruyamadıkları için bir gün doğru yerde olsalar diğer gün yanlış kapılarda görünürler. Bugün ağızlarından bazı sözler dökülür, öbür gün bununla çelişen başka şeyler söylerler. İmanlarını ve marifetlerini güçlendirme konusunda kendilerini durağanlığa salanlar kendi çizgilerini koruyamazlar; başkalarının çizgisine girer, onların akıntısına kapılırlar. Bu tür gelgitler yaşamak istemiyor, sırat-ı müstakim üzere yolunuza devam etmek istiyorsanız Allah’la irtibatınızı güçlendirme konusunda aktif olmak zorundasınız.
Allah’a Yakınlık ve Tevazu İlişkisi
Allah’a kulluk yolunda mesafe kateden kişi, bunu yeterli görmemeli; kendini ve amelini beğenme anlamına gelen ‘ucb’ tehlikesinden Allah’a sığınmalıdır. Mümin, Allah’a yaklaştığı, O’nunla irtibatını güçlendirdiği ölçüde mütevazı olur, mütevazı olduğu ölçüde de Allah katındaki kıymeti artar. Kişinin imanı, marifeti ve muhabbeti arttıkça aşk u şevki de artar. Bu kişi kıyamla, rükûyla, secdeyle, duayla Allah’a kulluğunu ortaya koyar. Fakat ibadet ü taat adına ne yaparsa yapsın kulluğun hakkını veremeyeceğini bilir ve “Sana hakkıyla ibadet edemedik, Seni hakkıyla bilemedik, Sana hakkıyla şükredemedik…” mülahazalarıyla oturur kalkar. Günde beş defa huzur-u ilahide kemerbeste-i ubudiyet içinde kulluğunu ortaya koysa, O’na karşı tekrimatını, tebcilatını, tazimatını (saygı, yüceltme ve hürmet) ifade etse de Allah’ın ulûhiyeti yanında kendi ubudiyetini çok yetersiz görür.
Allah karşısında küçüklüğünü idrak etmiş, tevazu kanatlarını yerlere kadar indiren bir insanı Allah yükselttikçe yükseltir. Kendini büyük zanneden ve kibir deryasına dalan birini ise batırdıkça batırır. Tevazu, insanı Allah’a yaklaştıran yegâne vasıfken, kibir de onu O’ndan uzaklaştıran en büyük engeldir. Bir kutsî hadis-i şerifte ifade edildiği gibi azamet ve kibriya Allah’a mahsus sıfatlardır.1 Bu sıfatlara sahip çıkan kişi, farkına varsın varmasın ulûhiyete ait hususiyetlere sahip çıkıyor, bu manada Allah’a şirk koşuyor demektir.
Büyüklüğü Tevazuda Görenler
Tevazu, mahviyet ve hacalet, İnsanlığın İftihar Tablosu’nun (sallallahu aleyhi ve sellem) belirgin vasıflarıdır; O’nu örnek alan Raşit Halifeler de bu vasıflarda zirveleri tutmuşlardır. Hz. Ebû Bekir’in (radıyallahu anh ) el-Kulûbu’d-dâria’da yer alan şu münacatı, tevazudaki derinliğini göstermeye yeter:
“Lütfunu esirgeme ey Rab bu kuluna ki azığı pek kalîl (az),
İflas etmiş olsa da sadakatle yine kapına geldi ey Celîl!
Günahı pek büyük; Sen o günahları yarlığa ne olur,
Hâli de pek acip, hem günahkâr bir abd-i zelîl.
Onunki isyan üstüne isyan, hata üstüne hata,
Senden ihsan üstüne ihsan, hem de atâ-yı cezîl.
Kum taneleri sayısınca günahlarından Sana sığınıyor,
N’olur müsamahanı göster de sil onları ey Cemîl!
Nice olur hâlim, yok defterde işe yarar bir fiil,
Günahlarım çok, kulluğa gelince pek kalîl.
Ruhumun yaralarını sar da hâcâtıma kıl bir çare,
Sen Şâfî-i Hakikî, ben de kalbi sakîm bir alîl.”
Kim diyor bütün bunları? Vahyin bidayetinde İnsanlığın İftihar Tablosu’nun (aleyhissalatu vesselam) hâlesi içine giren, Sevr sultanlığında O’nunla bulunan, ömrü boyunca bir kalkan gibi O’nu muhafaza edip O’nun yanından hiç ayrılmayan, Sıddık ünvanıyla serfiraz Hz. Ebû Bekir! Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer’in hilafeti döneminde İslam’a yapılan hizmetler, Emevi ve Abbasi döneminde yapılanlara da Osmanlının altı asırda yaptıklarına da denktir. Onlar, Allah’ın izni ve inayetiyle, on iki senede on iki asra sığmayacak işler yapmışlardır. Ama buna rağmen Hz. Sıddık, kendini sermayesiz kalmış müflisin ta kendisi olarak görüyor, ciddi olarak kendini sorguluyor, isyan ve günahlarından şikâyet ediyor. Utansın kendini bir şey zannedenler!
Esasında sermayesi olan insan böyle yapar. Dolu insanlardır ki olgunlaşmış başaklar gibi tevazu ile başlarını yere eğerler. Boş insanlardır ki kuş taklidi yapıp uçmaya çalışır fakat sonra yere çakılıverirler. Tarih bunun misalleriyle doludur. Siz de çevrenizde bu tür örneklere rastlamışsınızdır. Yukarılarda pervaz ediyor gibi görünen mütekebbirlerin nasıl yere çakıldıklarını görmüşsünüzdür. Bugünün mütekebbirlerinin akıbeti de bundan farklı olmayacaktır.
Hz. Ömer (radıyallahu anh), yaşanan kuraklığı kendi günahlarından biliyor, “Benim günahlarım yüzünden ümmet-i Muhammed’i mahvetme Allah’ım!” diye yalvarıyordu.2 Yağmur duasına çıkıldığında Resûlullah’ın amcası Hz. Abbas’ın ellerinden tutuyor ve onu vesile ederek Allah’a yöneliyordu. Halk neyle geçiniyor, neyle besleniyorsa o da onunla iktifa ediyordu. Mescid-i Aksa’nın anahtarlarını almaya giderken mevâlîden (köle) biriyle yolculuk yapıyor ve yanlarına aldıkları tek deveye sırayla biniyorlardı. İcabında yolda duruyor, yırtılan elbiselerini yamıyordu. İmkânsızlıktan mı bunları yapıyordu? Hayır. Hz. Ömer’in halife olduğu dönemde, sadece Şam’da ihtiyaç anında kullanılmak üzere binlerce yedek at besleniyordu. Devlet imkânları olabildiğine genişlemişti. Buna rağmen o, kamu malında fazlasına hakkı olmadığını düşündüğü için oldukça mütevazı ve kılı kırk yararcasına bir hayat yaşıyor, Allah’a vereceği hesabı düşünüyordu.
Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer gibi kâmet-i bâlâlar tevazu kanatlarını yerlere serdikçe Allah da onları yükseltti ve onların eliyle İslam bayrağını her yerde dalgalandırdı. Nam-ı celil-i ilahi, nam-ı celil-i Muhammedî onlar sayesinde uzak diyarlarda bir bayrak gibi dalgalandı. Farklı kültür ve milletlerden insanlar akın akın İslam’a koştu. Allah onların eliyle Bizans ve Sasani gibi dönemin en güçlü iki devletini dize getirdi. Hz. Ömer’in gelişine, duruşuna ve genel ahvaline bakan Kudüs hahamları, “İşte Mescid-i Aksa’nın anahtarlarını teslim edeceğimiz zat budur!” dediler. Burada şunu dememe müsaade edin: Nerede onlar, nerede biz! Onları sevdiğini ve onların yolundan gittiğini iddia edenler kendilerini bir kere daha gözden geçirmeli değiller mi?
Hz. Osman ve Hz. Ali’nin durumları da onlardan farklı değildi. Hz. Osman çok varlıklı biriydi. Düşünün ki Tebük seferi öncesinde orduya destek maksadıyla 700 deveyi yüküyle birlikte bağışlamıştı. Hem Mekke’nin hem de Medine’nin en zenginleri arasında yer alıyordu. Buna rağmen o, oldukça sade bir hayat yaşıyor, Mescid-i Nebevî’de kumdan bir yastık üzerinde istirahat ediyordu. Saraylarda değil, sıradan bir evde yaşıyordu. Öyle ki gözü dönmüş caniler onun bulunduğu eve rahatlıkla girmiş ve Kur’ân okuduğu esnada onu şehit etmişlerdi.
Hz. Ali daha çocuk iken İnsanlığın İftihar Tablosu’na iman etmiş ve ilkler arasında yerini almıştı. Daha sonraki hayatında da mesafe katederek zirveleri tutmuştu. Allah Resûlü’nün (sallallahu aleyhi ve sellem) onun hakkında o kadar çok takdirkâr sözleri vardır ki bunlar bir araya toplansa bir kitap meydana getirir. Fakat Haydar-ı Kerrar, Damad-ı Nebi, Fatih-i Hayber, Reisü’l-Evliya gibi ünvanlarla yâd ettiğimiz Hz. Ali (radıyallahu anh), manzum bir kasidesinde şöyle diyordu:
“Allah’ım! Sadece muhsinleri affedersen eğer Sen,
Hevasına yenik düşmüş mücrimleri bulunur mu affeden?
Allahı’m! Lütfunu hatırlayınca bütün korkularım eriyor,
Günahlarım zihnime hücum edince gözlerimden yaşlar geliyor.”
Evet, büyük onlardı. Büyüklüklerini tevazu ile taçlandırıyorlardı. Onlar tevazuda zirveleştikçe Allah da onları yükseltiyordu. Onlar ise yükseldikçe kendi isimlerinin üzerine bir çarpı daha çekiyorlardı. el-Kulûbu’d-dâria’daki dualara bakacak olursanız, Şah-ı Geylânî, İmam Gazzâlî, Hasan Şâzilî, Muhammed Bahâuddin Nakşibend ve daha nice hak dostlarının da sürekli kendilerini sıfırladıklarına şahit olursunuz. Onlara bakarak kendimizi kontrol ettiğimizde, “Nerede onlar, nerede Müslümanlık iddiasında bulunan bizler!” demekten kendimizi alamıyoruz.
Sözü, çağın söz sultanına getirelim. Diyor ki: “Sen ey riyakâr nefsim! Dine hizmet ettim diye gururlanma. ‘Allah bu dini bir recul-ü facir (günahkâr adam) ile de teyit buyurur.’ sırrınca, müzekkâ olmadığın için belki sen kendini o recül-ü facir bilmelisin.”3 Kim diyor bunu? Bir dönemin ihya hareketini omuzlarında bayraklaştıran ve yazdığı eserlerle milyonlarca insana ilham kaynağı olan bir zat! Demek ki bir insanın Allah’a yakınlığı, O’nunla münasebeti ne kadar güçlüyse tevazu ve mahviyeti de o kadar derin oluyor. Allah’a yakınlaşan kimseye düşen şey, kendini sıfırlamaktır. Halkın takdir ve alkışlarına veya temsil ettiği makam ve payelere aldanarak kendini bir şey zannetmek, Zat-ı İlahi’ye gölge etmek anlamına gelir. Cenab-ı Hak, Kendini bize bildirdiği ölçüde bizleri tevazu, mahviyet ve hacaletle serfiraz kılsın ve haddimizi bilmeye muvaffak eylesin!
Amin.