FEDAKÂRLIK ÖLÇÜSÜ VE İNFAKTA DENGE
Soru: Allah rızası yolunda yapılan hizmetlerin bir sınırı var mıdır? Hayatını eğitim hizmetlerine vakfetmiş bir insanın maddi manevi fedakârlık ölçüsü ne olmalıdır?
Cevap: Bilindiği üzere Allah’la münasebet açısından insanların hepsi aynı seviyede değildir. Belki aralarında seradan Süreyya’ya kadar fark vardır. Başka bir ifadeyle, her bir insanın, iman, marifet, muhabbet ve aşk u iştiyak seviyesine göre Cenab-ı Hak’la farklı bir münasebeti söz konusudur. Mesela dinin bütün emirlerini kılı kırk yararcasına hassasiyetle yaşayan, bununla yetinmeyip nafilelerle de Allah’a yakınlık yolları arayan insanların yanında, Cenab-ı Hakk’ın kendileri için farz kıldığı mükellefiyetlerle iktifa eden insanlar da vardır. Fakat şurası muhakkak ki hangi seviyede olursa olsun hiç kimsenin Allah’la münasebeti ve irtibatı hafife alınamaz. Zira bu, Allah’ın değer verdiği şeyi hafife alma demektir. Biraz daha açacak olursak, fitnelerin kol gezdiği bugünkü kaygan zeminde kelime-i tevhidi, kelime-i şehadeti söyleyen, beş vakit namazını kılan, Ramazan-ı Şerif’te orucunu tutan, şartlarını taşıyorsa, zekâtını verip hac farizasını eda eden ve bütün bunların yanında “falancı” “filancı” denilip değişik saldırılara maruz kalmasına rağmen durduğu yerde sağlam duran bir insan, önemli bir duruş sergiliyor demektir. Öyle inanıyoruz ki böyle bir insan ötede Cenab-ı Hakk’ın sonsuz lütuflarına mazhar olacaktır. Çünkü bu gibi şartlar altında Allah rızası için yapılan her bir amelin Allah nezdinde apayrı bir kıymeti vardır. Bu sebepledir ki mal ve canlarıyla bir hizmete sahip çıkan insanların yapmış oldukları hiçbir fedakârlık asla küçük görülmemeli ve onların her yardımı mutlaka takdirle karşılanmalıdır.
Alkışlanarak Gayretler Şahlandırılmalı
Konuya infak açısından baktığımızda Asr-ı Saadet’te sahabe-i kiram efendilerimizin arasında bile seviye farklılığının olduğu görülecektir. Mesela Tebuk seferi öncesi onlar infaka çağrıldıklarında, Hazreti Ebû Bekir Efendimiz bütün servetini vermiş, Resûl-i Ekrem Efendimiz’in, “Çoluk çocuğuna ne bıraktın?” sorusuna ise “Onlara Allah ve Resûlü’nü (sallallahu aleyhi ve sellem) bıraktım.” şeklinde cevap vermiştir.1 İşte bu, sıddıkiyet mertebesidir. O, Allah’a ve Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) karşı sadık, İslam’ı kabul etmede de prototip bir Müslüman’dır. Hazreti Ömer Efendimiz ise servetinin yarısını getirip teslim etmiştir. (Tabii, bu arada şunu da vurgulamak gerekir: “Hazreti Ömer Efendimiz, Hazreti Ebû Bekir Efendimiz’in çok gerisindeydi.” demek Hz. Ömer’e karşı saygısızlık olur. Zira onun da kendisine göre râcih/ağır basan yanları vardır.) Hazreti Osman ve Abdurrahman İbn Avf gibi sahabi efendilerimiz ise yedi yüz deveyi yüküyle beraber tasaddukta bulunmuştur.2 O günün imkânlarına göre bunu bugün beş yüz Mercedes bağışlama şeklinde düşünebilirsiniz. Hazreti Ali Efendimiz, işin içine ayrı bir ihlas derinliği katarak malının bir kısmını gizli, bir kısmını ise açık infakta bulunuyordu. Açık infak yaparken başkalarına güzel örnek olma gibi bir vazife eda ediyor ve başkalarından geri kalmadığını gösteriyor; gizli infakta bulunurken ise bunu sadece Allah’ın bilmesini arzu ediyordu. Fakat bunların yanında bilhassa ilk dönemlerde bu hayır kervanına iki-üç avuç dolusu hurmayla, üç beş kuruşla iştirak edenler de vardı. Her şeyini verenlerin yanında malının yarısını, çeyreğini veya onda birini infakta bulunanların olması tabiî bir durumdur. Dolayısıyla günümüzde de aynı şeylerin olabileceğini unutmamalı, en küçük fedakârlıklar bile takdir edilip alkışlanmalıdır.
Şunun da bilinmesi gerekir ki küçük fedakârlıkları takdir edip alkışlamak, meselenin bir yönünü teşkil eder. Meselenin bir diğer yönü ise insanlara sürekli seviye kazandırma peşinde koşmak, yeni hayır kapıları göstererek yeni hedefler sunmaktır. Zira bir insan için yapabildiği asgari vazifelerin ötesinde yapabileceği daha nice güzel, salih ameller vardır. Bu açıdan insan, hiçbir zaman dûn himmet (hedefleri basit) olmamalı, himmetini hep âli tutmalıdır. Her sabah vicdanında Allah’ı daha derin duymaya çalışmalı, dinin ruhuna vâkıf olmaya gayret etmeli, Resûl-i Ekrem Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) ile kalbî münasebetini daha da güçlendirmek için yollar aramalı ve çıtayı hep yükseltmeyi hedeflemelidir. Ulaştığı seviyeyi ise hiçbir zaman yeterli görmemeli, sürekli “Hel min mezîd?” (Daha yok mu?) diyerek atını mahmuzlamalı ve hep atını daha ilerilere sürmelidir. Hatta bir gün fenâ fillah ve bekâ billah mertebesine erse, yani sübuhât-ı vech şuaatı karşısında bütün varlık gözünden silinip gitse, bütün fâni şeyleri bir kenara atsa, cismani ve nefsani yanıyla yok olduktan sonra vücud-u câvidânîsiyle (insanın maddi varlığını aştıktan sonra ulaştığı mertebe) yeniden varlığa erse, kalb, ruh ve hisleriyle farklı bir diriliş yaşasa ve böylece başının, yükselebileceği noktanın semasına değdiğini görse yine de bütün bunlara rağmen “Allah’ım! Bana istidadımın üstünde kabiliyetler ihsan eyle ve bu kabiliyetlerde inkişaflar ihsan eyleyerek lütuflarını sağanak sağanak başımdan aşağı yağdır.” diyerek himmetini hep âli tutmalıdır.
Evet, ister kalb ve ruh hayatında isterse hakka hizmet yolunda insanların seviyesi farklı olsa da bilinmesi gerekir ki işin en asgari seviyesini yapabilenler için de her zaman terakki yolu açıktır. Onlar sahip çıktıkları bir hizmetin, özünü ve esasını içlerinde duydukça daha candan ona sahip çıkacaklar, gerekli olan hizmetleri yapa yapa, bunlar âdeta onların gönüllerine işleye işleye bir süre sonra tabiatlarına mal olacaktır. Öyle ki gün gelip de kendilerine ihtiyaç kalmadığı, onlardan hakka hizmet yolunda bir talepte bulunulmadığında kendilerini derin bir boşlukta hissedecek, bu hâli ölüm gibi görecek, ızdırapla iki büklüm olacak ve infakta bulunma adına değişik arayışlara gireceklerdir. Fakat böyle bir seviyenin kazanılması zamana, aktif bir sabırla o işe sahip çıkmaya ve o işi içselleştirmeye bağlıdır.
Muhataplar Çok İyi Tanınmalı
Konuya aydınlık kazandıracak bir yaklaşım ise şudur: Bazıları meseleyi Medine-i Münevvere’deki geçerli şer’î hükümler açısından değerlendirmeye tâbi tutup farzları yerine getirmekle iktifa ederler. Bu yaklaşıma göre bunlar, mallarının kırkta bir zekâtını veya ürünlerinin onda bir öşrünü veriyorlarsa vazifelerini yapıyorlar demektir. Bazıları da meseleyi Mekke’deki ıtlâka göre ele alır, infakı emreden Mekkî âyetlerde belli bir miktarın tayin edilmediğinden yola çıkar ve verebileceklerini vermeye çalışırlar. İşte bu noktada hakka hizmet yolunda belli vazifelerin yapılmasına öncülük eden, başkalarının da buna iştiraklerini sağlamaya çalışan rehber konumundaki insanların basiret ve firasetle hareket edip muhatapları çok iyi tanımaları önem arz etmektedir. Onlar yapılanları az görür veya insanlara kaldıramayacakları yük yüklemeye kalkarlarsa muhataplarda –Allah korusun– bir isteksizlik, bir bıkkınlık ve bir nefretin oluşmasına sebebiyet verebilirler. Bu noktada bir ölçü olması adına bugünkü gibi hatırladığım bir hatıramı nakletmek istiyorum. İzmir Bozyaka’da insanların yardımına başvurulmuştu. Orada meselenin ehemmiyetiyle ilgili bir konuşma yaptıktan sonra emaneten yatıp kalktığım odama doğru yönelmiştim. Biri, merdivenlerden hızlı hızlı yukarıya doğru çıkarak yanıma geldi. Kamudan emekli olan bu zatı tanıyordum. Emeklilik ikramiyesiyle satın almış olduğu evinin anahtarlarını bana uzattı ve sonra “Aşağıda herkes bir taahhütte bulundu. Benim bundan başka sermayem yok. Ben de evimin anahtarlarını veriyorum.” dedi. Bu göz yaşartıcı tablo karşısında ona dinde böyle bir mükellefiyet olmadığını söyleyip anahtarları iade ettim. Daha sonra da “Git, çoluk çocuğunla evinde otur. Rabbim sana verdikçe sen de infakta bulunursun.” dedim. Kanaatimce mesele böyle bir espriye, böyle bir dengeye bağlı olarak ele alınmazsa dinde zorlamaya gidilmiş olur. Hâlbuki Cenab-ı Hak, لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ kavl-i kerimiyle3 dinde zorlama olmadığını beyan buyurmuştur. Evet, ister insanların dini kabulünde isterse diyanet adına yapılacak amellerde din adına bazı şeyleri yapmaya zorlama yoktur.
Evet, İslam kolaylık zeminine oturtulmuştur. Onu bazı insanların tabiatını aşacak şekilde zorlaştırırsanız yaşanmaz hâle getirmiş olursunuz. Bu defa maksadınızın aksi bir durumla karşılaşırsınız. Siz, insanlardan civanmertlik göstermelerini istediğiniz, onların ellerini taşın altına sokmalarını arzuladığınız bir durumda dini yaşanmaz hâle getirdiğiniz için hadiseler aleyhinize gelişir ve böylece mağlup duruma düşersiniz. Zira Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem), إِنَّ الدِّينَ يُسْرٌ وَلَنْ يُشَادَّ الدِّينَ أَحَدٌ إِلَّا غَلَبَهُ “Şüphesiz ki bu din kolaylıktır. Kim bu dini zorlaştırırsa din ona galip gelir.” buyurmuştur.4 Bu açıdan rehber konumunda olanların muhataplarını çok iyi tanıyarak, kim neyi, ne ölçüde kaldırabilir, bunu çok iyi hesap ederek, basiret ve firasetle hareket etmesi gerekir.
Böyle akıllıca hareket etmenin aynı zamanda ilahi bir ahlak olduğu da unutulmamalıdır. Zira Yüce Allah, لَا يُكَلِّفُ اللهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا buyurmak5 suretiyle hiç kimseye takatinin üstünde bir mükellefiyet yüklemediğini beyan etmektedir. O hâlde, insanlara boylarını aşacak, onları ezecek iş teklifleri yapmak yerine, yaptıkları güzel amelleri alkışlamak suretiyle onları sevindirmeli, iştiyaklarını arttırabilecek yollara müracaat edilmelidir.
İnfakta Süreklilik
Aslında insanların infaka zorlanarak ellerindeki imkânların alınması, işlerini yürütememelerine sebep olacaktır. Oysaki onların çarklarının dönmesi ve işlerinin büyümesi, daha sonra Allah yolunda daha fazla infakta bulunabilmelerini sağlayacaktır. Bu açıdan da vermeye doyamayan infak kahramanları aşk ve iştiyakla dökülüp saçılsalar bile sizler dengeli davranmalı, uzun vadeli düşünmeli ve meseleyi sürekliliğe bağlamalısınız.
Son bir husus olarak şunu ifade edeyim ki yapılacak hizmetlerin çokluğundan dolayı muhataplarından daha fazla fedakârlık talep ve beklentisinde bulunan insanlar, işlerini monotonluktan kurtararak meselenin muhkematına (Kur’ân ve hadislerde açık ve kesin bir şekilde belirlenmiş hüküm ve prensiplere) zarar vermeden sürekli formatla oynamalı, inandıkları değerleri her defasında yeni bir renk, desen ve şiveyle sunmalı ve böylece muhataplarda sürekli bir aşk u heyecan dalgası oluşturmalıdır. Hiçbir zaman unutulmamalı ki كُلُّ جَدِيدٍ لَذِيذٌ “Her yeni şey lezzetlidir.” Bu açıdan sizin farklı farklı damarları kullanarak sunacağınız mesajlar yeni bir tat, neşve oluşturacak, dolayısıyla muhataplarca hüsnükabul görecektir. Aksi durumda meseleyi monotonlaştırdığınızda insanlarda zamanla kanıksama hissi oluşur ki bu da bıkkınlık hâsıl eder. Dolayısıyla siz de sunduğunuz mesajların gönüllerde yankı bulması noktasında zorlanırsınız.