YAPTIKLARIMIZ VE YAŞADIKLARIMIZ

Soru: Kevnî hadiseler ile amellerimiz arasında bir ilişki var mıdır, başımıza gelen hadiseler bizim amellerimizle irtibatlı mıdır?

Cevap: Kâinatta tesadüfe yer yoktur. Her hadise ezelî bir ilim, irade ve takdire göre cereyan eder. Kur’ân’ın pek çok âyetinden anlaşılacağı üzere insanların yaptıklarının, bazen küçük bir dairede bazen de kâinat çapında büyük neticeleri olabilir. Bu, yaptıklarımızın –esbap dairesinde– bazı olayları tetiklemesi şeklinde gerçekleşebileceği gibi işlediğimiz amellerin Rabbülâlemîn’in rızasına uygun olup olmamasına göre O’nun karşımıza çıkaracağı ekstra durumlarla karşılaşmamız şeklinde de olabilir.

Evet, durum böyledir; karşılaştığımız her durumu şöyle veya böyle amellerimizle irtibatlandırmamız mümkündür. Fakat bazen gafletimiz, cehaletimiz, hadiselerin arzularımıza göre cereyan etmemesi, hatalarımıza terettüp eden cezaların af veya tehir edilmesi, cezaların amel cinsinden olmayıp farklı şekillerde gelmesi sebebiyle aradaki irtibatı göremiyor, kuramıyor, kavrayamıyoruz. Tabiat olaylarından edindiğimiz bilgilere ve alışkanlığımıza göre düşünüyor, fiillerimizle tabiî hadiseler arasında böyle bir illiyet bağı (neden sonuç ilişkisi) arıyor, bunu kuramayınca da meydana gelen olayların tesadüf olduğunu zannediyoruz.

Oysaki yukarıda ifade ettiğimiz gibi kâinatta tesadüfe yer yoktur. Bizden sâdır olan fiillerle dış dünyada meydana gelen hadiseler arasında tam bir tenâsüb-i illiyet (sebep-sonuç uyumu) arama düşüncesi bizi yanıltabilir. Hadiselerin gelişmesinde sathî bakışların ilk anda kavramakta zorluk çekeceği çok ince hikmetler, derin sırlar olabilir. Bunların görülmesi, sezilmesi ve kavranması muhasebe ve murakabeye, hadiseler üzerinde tefekkür ve tedebbürde (düşünme) bulunmaya ve mahruti (engin) bir bakışa bağlıdır.

İnsanın mazhar olduğu güzellikleri Allah’tan, maruz kaldığı zorluk, sıkıntı ve musibetleri ise kendinden, kendi hata ve kusurlarından bilmesi esastır. Bu yaklaşım, Rabbe saygının, O’nun hakkını teslim etmenin bir ifadesidir. Dolayısıyla karşılaştığımız nimetleri, amellerimizin güzel neticelere bağlanmasını O’nun lütfu biliriz. Zira âzâ ve cevarihimizi, düşünce ve hissiyatımızı veren O’dur. Minicik cehtlerimizin neticesinde, tenasüb-i illiyet prensibiyle izah edilemeyecek büyük neticeleri halk u icat eden de O’dur.

Öte yandan, başımıza gelen can sıkıcı hadiselerde önce kendimize, nefsimize bakarız. Sıkıntılar sırf bir imtihan olarak başa gelmiş olabilir. Rabbimiz bizi maddi-manevi onca donanımla lütuflandırmasına rağmen o donanımı ya yerinde kullanmadığımız yahut da eksik ve kusurlarımız sebebiyle netice olumsuz olmuş olabilir. Bunu idrak ve kabul edebilme aslında kemale giden yolda insanın en büyük azığıdır. Muhasebe ve murakabe ile amellerini devamlı kontrole tâbi tutan, yaşadığı sıkıntıları tahlil ederken aslan payını nefsinde arayan kişi, bir insan-ı kâmil namzedidir. Aksine, başına gelen olumsuz durumlara sebep olarak hep başkalarını gören ya da kaderi suçlayan biri, nefsinin tuzağına düşüyor demektir. Hatalarını kabul edemeyen bu kişi, tabiî olarak düzeltme yoluna da gidemez. Mesela şeref ve haysiyetiyle alakalı bir kısım isnat ve iftiralara maruz kalan veya yaptığı işler fiyaskoyla neticelenen ya da yürüdüğü yolda bir kısım sıkıntılarla karşılaşan bir insan şayet kaderi suçlar gibi “Ben ne yaptım ki bütün bunlar başıma geldi?” derse kaybeder. Bilakis ona düşen; bütün bunların ‘istihkakı’ (hak ettiği şeyler) olabileceğini düşünmek, karşılaştığı bir sıkıntı karşısında, “Acaba ne tür bir yanlış yaptım ki Cenab-ı Hak beni bu olumsuzluklara maruz bıraktı?” demek ve amelinin muhasebesini yapmaktır. Kişi kendini ilgilendiren konularda bu şekilde düşünebilir. Ama başkasının uğradığı musibet hakkında kişinin böyle düşünmesi ise suizan olur.

Günümüzde İslam dünyasının üst üste yaşadığı mazlumiyetleri, mağduriyetleri, mahkûmiyetleri düşünelim. Suçu birilerine atarak işin içinden sıyrılabilir miyiz? En basit işlerin, hatta bir oyunun bile kendine ait kuralları vardır; oyunu kazanmak için o kurallara riayet etmek gerekir. Aksi takdirde yenilgi kaçınılmazdır. Müslümanlar olarak çağınızı doğru okuyamamış, hayatın değişik birimlerini ihmal etmiş, alanı başkalarına bırakmış, ilim ve fikir hayatında geri kalmışsanız içten ve dıştan kuşatılırsınız. Kendinizi hür zannetseniz de vesayet altına alınır ve katmerli bir esaret hayatı yaşamaya mecbur bırakılırsınız. Ne kendiniz serbest hareket edebilirsiniz ne ailenizle arzu ettiğiniz hayatı yaşayabilirsiniz ne de çoluk çocuğunuzu istediğiniz gibi yetiştirebilirsiniz. Üst üste gelecek sıkıntı ve felaketlerin önünü de alamazsınız. Maruz kaldığınız bunca olumsuzluktan ötürü başkalarını suçlayacağınıza dönüp kendinize bakmalı, ne tür ihmal ve hatalarınızın bunları netice verdiğini düşünmelisiniz.

Günümüz İslam dünyasının genel tablosuna baktığımızda durum içimizi kanatıyor. Karışıklıklar, çatışmalar, savaşlar bitmiyor. Her yerde fakirlik, geri kalmışlık. Çoğu ülkenin başına bir diktatör veya oligarşik bir yapı musallat olmuş, halkını ezebildiği kadar eziyor. Müslümanlar içten ve dıştan gelen baskılar altında inim inim inliyor. Birilerini suçlamadan önce burada sorulması gerekli olan soru şudur: Acaba maruz kaldığımız bunca fezâyih (rezillikler) ve fecâyi (belalar) bizim hangi eksik ve ihmallerimizin, hata ve günahlarımızın cezasıdır? Ne yazık ki biz oyunu kurallarına göre oynayamadık. Üzerimize düşen vazifeleri yapamadık. Tembellik ettik. Dolayısıyla da tekvinî emirler açısından bir kısım mahrumiyet ve sıkıntılara maruz kaldık.

Burada, yanlış anlaşılabilecek bir hususu açıklamakta fayda mülahaza ediyorum: Hatayı kendimizde görelim demek, başa gelen hadiseyi etraflıca tahlil etmemek, bu meyanda başkalarının dahli olan hususları gözden kaçırmak değildir. Tabii ki başa gelen bir musibette bizim payımız olabileceği gibi başkalarının etkisi, tuzağı da olabilir. Hadise tahlile tâbi tutulurken bunların da görülmesi, bunlara karşı da tedbir alınması gereklidir. Bizim burada üzerinde durduğumuz konu, yalnızca işin bize bakan tarafı, yani bizim kusurumuza taalluk eden durumlarla ilgili olarak almamız gereken tavırdır.

Mürşitlerin Rehberliği

Müminler, teşriî emirlerin yanı sıra tekvinî emirleri de okumakla mükelleftirler. Fakat herkesin bu enginlik ve derinlikte bir kavrayışa, hadiseleri sebep sonuç münasebeti içinde değerlendirebilecek bir ihata gücüne sahip olması kolay değildir. Bu açıdan, geniş bakış açısına ve derin kavrayışa sahip mürşitlerin mevcudiyeti çok önemlidir. Onlar yaşanan sıkıntıların, maruz kalınan felaketlerin manevi sebeplerini çok iyi tahlil etmeli, ne tür ihmal ve kusurların bunları netice vermiş olabileceğini ortaya koymalı ve ne yapılması gerektiği konusunda müminlere rehberlik etmelidirler.

Şimdiye kadar bazı ilim adamı ve entelektüeller İslam dünyasının üst üste yaşadığı bunalım ve krizlerle ilgili bazı tahlil ve analizler yaptılar. Yaşanan durgunluktan, tembellikten, geri kalmışlıktan dem vuranlar, yeni bir ihya ve dirilişe ihtiyacımız olduğunu dile getirenler oldu. Onların bu fikirleri bazı kimselerde kısmi bir gayret ve hareket de meydana getirdi. Bunların içerisinde, meseleleri temelden anlama ve maruz kalınan problemlere tam uygun çözümler teklif etme noktasında Hz. Bediüzzaman’ın ayrı bir yeri vardır. Bununla birlikte Bediüzzaman’ın emaneti kendilerine teslim ettiği insanlar onun fikirlerini, teşhislerini, ortaya koyduğu çözüm önerilerini onun ufkuna göre kavradılar mı kavramadılar mı bilemiyorum. O zat, iki ayağının bir pabuca sokulduğu oldukça ağır şartlar altında muazzam bir performans sergilemesine rağmen biz, ne yazık ki onun bıraktığı mirası hakkıyla anlayıp hayata geçiremedik.

Genel tabloya bakılacak olursa hadiselerin dilini doğru okuduğumuz, alınması gereken dersi aldığımız söylenemez. Maalesef ne Kur’ân kurslarımız ne imam hatiplerimiz ne de ilahiyat fakültelerimiz bu yolda başarı gösterebildiler. Onlar da bu konuda kendilerine düşen vazifeyi hakkıyla eda edemediler ve toplumun istikameti adına rehberlik de yapamadılar. Şimdiye kadar plansız ve sistemsiz hareket edildiği için gönüllerde İslami bir heyecan uyandırılamadı, yüce bir mefkûre uğruna ortaya konulması gereken aksiyon ortaya konulamadı ve topyekûn bir milletin ayağa kalkışına vesile olunamadı. Sebep ve neticelere mahruti (geniş bir perspektiften) bakılamadığı için alınması gereken tedbirler alınamadı.

Cenab-ı Hak, bundan sonra acısıyla tatlısıyla yaşadığımız bütün hadiseleri doğru okuyup değerlendirebilmeyi ve bunlardan alınması gereken ibretleri alabilmeyi nasip eylesin.