MÜSLÜMAN: SADIK VE EMİN İNSAN
Soru: Bir hadis-i şerifte Müslüman, “dilinden ve elinden emin olunan insan” vasfıyla tarif edilmektedir. Bu güzel vasfı yeniden tabiatımızın bir derinliği hâline getirebilmek için neler tavsiye edersiniz?
Cevap: Muteber hadis kitaplarında geçtiği üzere Allah Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem), اَلْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِه “Gerçek Müslüman, elinden dilinden Müslümanların emniyet ve esenlikte olup (zarar görmedikleri) kimsedir.”1 beyanlarıyla hakiki bir Müslümanı, dilinden ve elinden kimsenin zarar görmediği insan olarak tarif etmektedir. Sizin soruda dikkat çektiğiniz mana ve mazmuna kapı aralayabilmek için öncelikle bu hadis-i şerifteki “el-müslim” kelimesi üzerinde bir nebze durmak istiyorum.
Hadis-i şerifte “el-Müslim” kelimesinin “lâm-ı tarifle” ifade edilmesi, burada kastedilenin ideal ve hakiki Müslüman olduğunu göstermektedir. Yani “Mutlak zikir, kemâline masruftur.” kaidesince, burada beyan buyrulan Müslüman; öyle görünen, öyle olduğunu iddia eden kimse değil; Hakk’ı gönülden tasdik edip kabullenen, O’na teslim olan ve bu imanın gereklerini yerine getiren, onu hayatına hayat kılan kişidir. Biraz daha açacak olursak, lügat itibarıyla “silm” ve “selamet” kökünden gelen “esleme” fiilinin ism-i faili olan “müslim” kelimesi; “kendini Hakk’a teslim eden kişi” manasına geldiği gibi “selamete erdiren, esenliğe çıkaran, karşılıklı emniyet ve barış tesis eden insan” anlamını da taşımaktadır. Bu açıdan, “Müslüman” denildiğinde, “Allah’a teslim olan, bundan dolayı O’nun emir ve nehiylerine hassasiyetle riayet eden ve böylece kendisini selamet atmosferi içinde muhafaza eden insan” manasının yanı sıra, “başkalarının da ondan gelecek şeyler karşısında selamet ve güven içerisinde bulunduğu, barış ve emniyetin temsilcisi, emanette emin insan” anlamının da anlaşılması gerekmektedir.
Müslüman ve “es-Selam, el-Mü’min” İsm-i Şerifleri
Müslümanların çevrelerinde emniyet meltemleri estiren birer insan olmaları ilahi ahlakla ahlaklanmanın bir yansımasıdır. Zira es-Selam ve el-Mü’min, Cenab-ı Hakk’ın isimleri arasındadır. Bildiğiniz gibi Haşir Suresi’nin sonunda, هُوَ اللهُ الَّذِي لَآ إِلٰهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ “Allah’tır gerçek ilah! O’ndan başka yoktur ilah! O Melik’tir, Kuddûs’tür, Selam’dır, Mümin’dir, Müheymin’dir, Aziz’dir, Cebbar’dır, Mütekebbir’dir.”2 buyrulmak suretiyle bu iki isim art arda zikredilmiştir. Selam ismi, kusurlardan salim olan ve yarattığı varlıklara selamet veren demektir. Mümin ise insanlarda imanı yaratan ve emniyet vadeden, vadettiği şeyleri yerine getiren manalarına gelmektedir. Dolayısıyla Allah (celle celâluhu) kullarına karşı bir vaatte bulunmuşsa mutlaka buna itimat edilmelidir. Esasında müminin taşıdığı reca duygusu da işte bu imana dayanır. O hâlde Allah’ın ahlakıyla ahlaklanmaya çalışan, farklı bir ifade tarzıyla, Zât-ı Ulûhiyet’e ait olan ilahi isim ve sıfatları zılliyet planında üzerinde taşımayı gaye-i hayal edinen insan da çevresindekilere hep selamet vadetmeli, gönülden Allah’a inanmalı ve hâl diliyle etrafındakilere emniyet telkin etmeli, güven esintileri estirmelidir. Aynı zamanda hiç kimse ondan zarar ve ziyan geleceği endişe ve korkusu içinde olmamalıdır. Öyle ki insanlar en kıymetli varlıklarını rahatlıkla getirip ona teslim etmeli ve ardından hiçbir endişeye kapılmaksızın sırtlarını dönüp gidebilmelidir.
Sıdk ve emanetin enbiya-i izâmın sıfatları arasında yer alması meselenin ehemmiyetini göstermesi açısından önem arz etmektedir. Evet, Efendimiz’i (sallallahu aleyhi ve sellem) kemalât şahikalarına çıkaran doğrulukken Müseylimetü’l-Kezzab’ı aşağıların aşağısına atan da yalandır. Esasında küfür, inkârcıların Allah’a karşı söyledikleri büyük bir yalandır. Aynı zamanda o, kâinattaki Allah’a delalet eden bütün şahitleri yalanlamak, varlıktaki mükemmel nizam ve ahengi kavrayamamak, görmezden gelmek, kâinat ve Kur’ân arasındaki makuliyetin örtüşmesini de reddetmektir. Bu yönüyle o, öyle korkunç bir cinayettir ki böyle büyük bir cinayetin cezası cehennem olarak takdir edilmiştir. Buna karşılık iman ise insanı zirvelere çıkarmak suretiyle cennete ehil hâle getirir. Netice itibarıyla başta Hz. Ebû Bekir olmak üzere bütün sahabe-i kiramı yüce mertebelere çıkaran da imanı kazandıran bu doğruluk sıfatıdır.
Peygamberlerin serfiraz oldukları diğer bir sıfat da emanettir. Onların her biri hayatları boyunca birer emniyet insanı olarak hareket etmiş ve başkalarında hep güven duygusu uyandırmışlardır. En Emin İnsan, Allah Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem) hâl ve tavırlarıyla öyle bir güven telkin etmişti ki insanların bir yere giderken kızlarını ve hanımlarını emanet etmek istediklerinde akıllarından geçen ilk kişi olurdu. Zira onlar, Hz. Sâdık u Masdûk’un göz ucuyla bile emanetlerine ihanet etmeyeceklerinden emindiler. Aynı zamanda O, tam bir edep âbidesiydi. Hz. Hatice Validemiz kendisine üstü kapalı evlilik teklifinde bulunduğunda buram buram ter dökmüştü. Evet, emniyet duygusu âdeta onun mahiyetine işlemişti. Tepeden tırnağa böyle bir emniyet duygusuyla dolu olduğundan dolayı da herkesin güvenini kazanmıştı.
Güven Kredisi
O’nun ümmeti olarak, bu güven duygusunun bugün bizim için de geçerli olması gerekir. Özellikle hayatını Allah’ı ve Resûlü’nü sevdirmeye adamış mefkûre kahramanları çevrelerinde hep emniyet meltemleri estirmeli ve kendilerine karşı herkeste bir güven duygusu oluşturmalıdır. Öyle ki insanlar onlar hakkında çok rahat bir şekilde, “O diyorsa doğrudur. Onun sözüne itimat edilir.” diyebilmelidir. Esasında bugün insanlar şöyle böyle size teveccüh ediyor, sizin arkanızdan geliyor ve size destek oluyorlarsa bilinmelidir ki bunun temelinde işte bu güven duygusu yatmaktadır.
Evet, insanlar belki tecessüse girmeden, üzerinize mercek koymadan işin tabiî seyri içinde sizi o kadar çok test ederler ki en sonunda, “Bu insana güvenilir.” derler. Mesela siz yurt içi veya dışında ihtiyaç duyulan yerlerde kurban kesmek istediğinizi söylediğinizde hiç tereddüt etmeden elli ya da yüz adet kurbanı size teslim ederler. İşte kılı kırk yararcasına bir hassasiyet ve doğrulukla bu güveni kazanma ve devam ettirme çok önemlidir.
Günümüzün adanmış ruhları, bugüne kadar estirdikleri güven meltemini devam ettirebilirlerse, Allah’ın izni ve inayetiyle, bugünden sonra da onlarla tanışan, temasa geçen, onlara güvenen insanlar yanılmadıklarını görerek geri dönmeyeceklerdir. Bu itibarla mefkûre muhacirleri, en ağır şartlara rağmen bulundukları konumun hakkını vermeli, bulundukları yerde dimdik durmalı ve hep temel disiplinlere bağlı yaşamalıdırlar. Dünyayı tercih etmek suretiyle -Rabbim muhafaza buyursun- كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ وَتَذَرُونَ الْآَخِرَةَ “Gerçek şu ki: Siz bu peşin dünya hayatına çok düşkünsünüz. Onun için ahireti terk edip durursunuz.”3; اِسْتَحَبُّوا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآَخِرَةِ “Onlar dünya hayatını bilerek ahiret hayatına tercih ettiler.”4 âyetlerinin tokadına müstahak olmaktan korkmalıdırlar. Dünyaya dünyanın fâniliği kadar, ahirete de ahiretin sonsuzluğu kadar değer vermelidirler. Esasında ahirete kendi kıymet-i harbiyesi ölçüsünde değer atfettiğiniz zaman dünyanın da kıymetini arttırmış olursunuz. Zira hayatlarını bu denge üzerinde götüren insanlar, öyle samimi olur, öyle bir vefa sergiler ve öyle emniyet ve güvenle hareket ederler ki onların elinde her şey rantabl olarak değerlendirilir. Hiçbir şey zayi edilmez. Dolayısıyla dünya da mamur hâle gelmiş olur. Evet, katiyen şüpheniz olmasın, kendilerini ahirete ve Allah’ın rızasına adamış emanette emin insanlar, bir devirde Endülüs’ü, Devlet-i Âliye döneminde de dört beş asır boyunca bulundukları bölgeyi mamur kıldıkları gibi azmettikleri takdirde, günümüzün dünyasını da yeniden müreffeh hâle getirebilirler.
Bu itibarla bir insan kendini hakka hizmete adamış ise lüksten her zaman uzak durmalı, sade, basit bir hayat yaşamalı, evi buna uygun olmalı, hatta vefat ettiği esnada arkadaşları bir kefen parasını bulabilmek için sağa sola koşuşturmalıdır. Zira hizmete adanmış biri ne servete ne dünyaya ne makama ne de rahata ipotek edilebilir. O, gönlünü sadece hizmete verdiğinden ve yalnızca Allah’a kulluk yaptığından dolayı başka hiçbir şey onun boynuna tasma, ayağına pranga vuramaz. Ticaretle iştigal eden ve meşru dairede kazanıp vermek suretiyle hizmet etmek isteyen insanlar elbette vardır ve olmalıdır. Bu, ayrı bir meseledir; işi sadece hizmet etmek olan insanların göstermeleri gereken hassasiyet ise ayrı bir mesele.
İdarecilerdeki Temsil Gücü
Adanmışlar, kendi hizmet arkadaşlarına karşı da hep güven vadedici olmalıdır. Onlar, arkadaşlarının güvenini sarsacak tavır ve davranışlardan her zaman uzak durmalıdırlar. Arkadaşlarında şüphe uyandırabilecek ve onları endişeye sürükleyecek gizli işler yapmaktan sakınmalı ve her zaman şeffaf hareket etmelidirler. Bu mevzuda öyle hassas ve temkinli olmalıdırlar ki etraflarındaki hiç kimse olumsuz mülahazalara kapılmamalıdır. Bu sebepledir ki beraber yürüdüğümüz insanlara her zaman açık olmalı, her meseleyi meşveret ederek karara bağlamalı, emrivaki tavır ve davranışlardan kaçınmalı ve çevremizdeki insanların duygu ve düşüncelerini mutlaka hesaba katmalıyız. Aynı şekilde yüklediğimiz vazifelerin onların istidat ve kapasitelerine uygun olmasına dikkat etmeli ve mesailerini de buna göre tanzim etmeliyiz. Bu konuda insanlarda öyle bir güven duygusu oluşturulmalı ki bir yere tavzif edilen insanlar, üstlerindeki insanların hüsnüniyetle hareket ettiklerinden ve maslahatın gereğini yaptıklarından her zaman emin olmalılardır. Ayrıca teklif edilen vazifeye ısınmaları, alışmaları ve onu içselleştirmeleri için ciddi bir rehabilitasyondan geçirilmelidir. Kısaca, işlerin taksiminde ve mesai tanziminde öyle şeffaf ve hassas bir şekilde hareket edilmelidir ki kimse “Bana itimat edilmiyor, ben emin bir insan olarak görülmüyorum.” şeklinde hissetmemeli ve kimsede güvensizlik hissi oluşturulmamalıdır.
Hz. Ömer, Halid İbn Velid’i vazifeden aldığında ve Hz. Osman, Ebû Zerr’i Rebeze’ye gönderdiğinde onlar kendi haklarında verilen bu karara hiç itiraz etmeyerek derhâl emre itaat ettiler. Bu tavrın altında işte bu güven duygusu vardır. Siz sorumlu olduğunuz insanlara o güne kadarki hâlinizle ve tavırlarınızla güven telkin edebilmiş, fikrî, hissî, akli ve mantıki ismet ve iffetinizi koruyabilmiş iseniz onlar hakkında vereceğiniz kararlar da onlar tarafından hüsnükabul görecektir. İnsanlar yeni bir vazifeyle başka bir yere gönderildiklerinde hiç tereddüt etmeden gideceklerdir. Mesela siz onlara, “Şuradan şuraya git.” deseniz onlar, “Hakkımda bu kararı veren insanlar benim için en isabetli olanı düşünmüşlerdir.” diyecek ve gittikleri yerde onca mahrumiyete katlanmayı göze alacaklardır. Hatta onlara, “Sen şimdilik şu hücre gibi yerde otur.” deseniz onlar böyle bir vazifelendirilmede değişik maslahatların gözetildiğini düşünecek ve gerekeni yapacaklardır. Yani siz ne kadar emin ve güvenilir bir idareci iseniz istek ve teklifleriniz o ölçüde çevrenizdeki insanlar tarafından kabul görecektir. Zira insanların kalb kapılarını açmanın en önemli yolu ve yöntemi, sadık olduğunuzu ortaya koymak, güven telkin etmektir. Bu konuda insanlar size öyle inanmalı ve itimat etmelidir ki çok rahatlıkla, “Hizmet-i imaniye ve Kur’âniye’nin içinde hangi durumda olursa olsun bana bir vazife terettüp ederse mutlaka murad-ı ilahi bu istikamettedir.” diyebilmelidir. Bu da hiç şüphesiz idareci konumunda bulunanların kılı kırk yararcasına ortaya koydukları temsil gücüyle gerçekleşecektir.