KEMİYET VE KEYFİYET

Kemiyet, sayısal durumu, keyfiyet ise niteliği ifade eder. Keyfiyetle fertlerin iç derinliğini, imanını, ihlasını, ihsanını, takvasını anlarız. Farklı bir tabirle keyfiyet, Müslümanlığın, insanın hâl ve tavırlarına, söz ve davranışlarına, fikir ve düşüncelerine aksetmesi; tam özümsenmesi ve tabiata mal edilmesidir. Kemiyetin de keyfiyetin de kendine göre ayrı bir önemi vardır. Fakat ikisi arasında bir öncelik sıralaması yapmak gerekiyorsa elbette keyfiyet başta gelir. Kemiyetin keyfiyete nispeten önemi daha azdır. Fakat kemiyet olmadan da keyfiyetten bahsedilemez.

Kemiyete de keyfiyete de yerinde ve gerektiği ölçüde önem verilmelidir. Bir yandan çok insana açılma hedeflenmeli, öte yandan farklı faaliyetlerle onların keyfiyetleri artırılmaya çalışılmalıdır. Bu açıdan, hem hak ve hakikat adına tebeyyün eden (açığa çıkan) duygu ve düşüncelerimizi, günümüzün teknik imkânlarını sonuna kadar kullanarak ulaştırabildiğimiz herkese duyurmayı hem de İslam’la tanışan insanların sadık ve vefalı birer Müslüman hâline gelmeleri için elimizden gelen her şeyi yapmayı kendimize şiar edinmeliyiz. Yani her zaman ve zeminde kemiyet mülahazalarımızı keyfiyetle derinleştirmeye bakmalı ve bunun devamı adına emin rehberleri, mürşitleri takip etmeliyiz.

Keyfiyet-Kemiyet Dengesi

İrşad ve tebliğde kemiyet ve keyfiyet işin iki önemli yönüdür ve bu ikisinin arasındaki denge muhafaza edilmelidir. Fakat maalesef kemiyet itibarıyla büyüme, çok defa keyfiyetin rağmına gerçekleşir. Bu denge gözetilemediği takdirde güç ve kuvvetin artması, maddi imkânların genişlemesi, kıvam ve kalitenin düşmesine yol açabilir. Dışa doğru genişleme ve inkişafla birlikte içe doğru derinleşme de artmalıdır ki sağlıklı bir büyüme gerçekleşebilsin.

İnsan bünyesi de böyledir. İnsanın sağlıklı ve mükemmel bir bünyeye sahip olabilmesi için kemiklerinin, adalelerinin, sinir sisteminin, dimağının, zihnî melekelerinin birlikte ve dengeli bir şekilde gelişmesi ve büyümesi gerekir. Kemik, sinir ve kas sistemine paralel olarak beyin mekanizması gelişmeyen bir insan kendisinden beklenen fonksiyonları yerine getiremez. Böyle birine mütekamil bir insan olarak değil, bir hilkat garibesi gözüyle bakılır.

Genişleme ve Derinleşmede Sahabe Örneği

Sahabeyi büyük yapan hususlardan biri de onların dış ve iç inkişaflarını birlikte sürdürmeleri idi. Onlar gündüzleri i’lâ-yı kelimetullah adına kendilerine düşen sorumlulukları titizlikle yerine getirirken gecelerini de namazla, niyazla, Allah karşısında iki büklüm bir vaziyette geçiriyorlardı. Bir taraftan Allah’ın adını uzak diyarlara götürme adına olağanüstü bir performans sergiliyor, diğer yandan da Kur’ân ve Sünnet’i çok iyi öğrenip kendi hayatlarında tatbik ediyorlardı. Zât-ı Ulûhiyet’e yaklaşmak için sürekli yeni yollar arıyor, O’nun rızasını elde etmek için her fırsatı değerlendiriyorlardı. Onlar bir bakıma Kur’ân için hazır hâle getirilmiş saf ve engin dimağlarını nazil olan âyetleri anlama istikametinde kullanıyor, âyetleri kendi aralarında müzakere etmek suretiyle sürekli farklı enginliklere yelken açıyorlardı. İşte bu sebepledir ki onlar sağdan soldan esen fırtınalardan etkilenmiyor, toprağa kök salmış ağaçlar gibi yerlerinde dimdik duruyorlardı.

Sahabeden sonra da İslam’ın ilk çağlarında iç ve dış gelişim birlikte devam etmiştir. Müslümanlar bir taraftan cepheden cepheye koşup cihanın dört bir yanında fetihlerle gönüllere girerken, diğer yandan da ilim ve irfanda derinleşmeyi ihmal etmemişlerdir. Âlimler her tarafta İslami ilimlerin tedvin ve tedrisiyle meşgul olmuşlardır. Tarlada sabanın arkasında çift sürerken bir yandan da dinî meseleleri konuşmuş, tek bir hadisin tespiti için uzun yolculuklara katlanmışlardır. Kur’ân’ın “Allah’ın indirdiği şekliyle” okunması adına vücuh ve kıraat ilimlerini geliştirmiş ve bunları kırsaldaki insanlara kadar ulaştırmışlardır. Her tarafta medreseler açmış, ders halkaları teşkil etmiş, talebeler yetiştirmiş, eserler telif etmiş ve baş döndürücü bir ilmî faaliyet ortaya koymuşlardır.

Açılım ve genişlemelerle birlikte yerimizde sapa sağlam durmak istiyorsak bizim yapmamız gereken şey de budur. Her inkişafla birlikte bulunduğumuz yere yeni kökler salmalı, bir iki kazık daha çakmalıyız. Büyütülen çadırın yerinde sağlam durabilmesi için daha çok ve daha sağlam kazıklara ihtiyaç duyması gibi biz de dış dünyadaki açılımlarımızla birlikte keyfiyette daha çok derinleşmeliyiz ki kayma ve sapmalardan, dağılma ve devrilmelerden salim kalabilelim.

Genel bir ilke olarak sahabenin mualla mevkiini korumaya çalışıyor ve onları sorgulamama mevzuunda çok hassas davranıyoruz. Şunu unutmamak gerekir ki; Hz. Osman döneminden sonra fitnelere ve karışıklıklara sebep olanlar yalancı peygamberlerin peşine düşen, isyan eden ve çoğunlukla yeni Müslüman olmuş, İslam’ı tam anlamıyla tanıyıp hazmedememiş kimselerdi. Onlar, işleyen bir sistemin içine girmiş olsalar da henüz bu sistemin nasıl kurulduğunu, işlediğini, uğrunda ne kadar göz nuru döküldüğünü, beyin sancısı çekildiğini, ne tür ızdıraplara maruz kalındığını bilmiyorlardı. Daha sonraki dönemlerde de içinde yaşadıkları toplumda sorun çıkaranlar yeterince ruhi olgunluğa erişmemiş ham ruhlar ve hazırcılar olmuştur.

Muvaffakiyetin Sırrı: Keyfiyet

Evet, bir taraftan farklı kültür ve inanç coğrafyalarına açılırken diğer yandan kalb ve kafamızı beslemez, iç dünyamızı ihmal edersek omuzladığımız yükün altında eziliriz. Şayet sevk ve idare adına temsil ettiğimiz konumlarımız artarken, buna paralel olarak kalbî ve ruhi hayatımız enginleşmezse, vücudu büyümesine rağmen kas ve kemik sistemi yeterince gelişmeyen bir insan gibi oluruz; ayakta duramayız, felç geçirebiliriz. İnkişaflarla, nimetlerin çoğalmasıyla birlikte küstahlaşabiliriz. Yeme, içme, rahat etme tiryakisi olabiliriz. Dinimiz, diyanetimiz, toplumumuz veya insanlık adına külfet ve meşakkat isteyen hizmetlere omuz veremeyebiliriz. Rahatımızdan fedakârlıkta bulunamayabiliriz. Nimet zannettiğimiz şeyler bizim için birer nikmete (ceza, zarar) dönüşebilir. Problemlerin altında kalıp ezilebiliriz.

Bu itibarla, her bir araya geldiğimizde mukavemet sistemimizi geliştirme ve manevi açıdan güçlenme meselesini gündemimizin birinci sırasına almak, insanları cismaniyetten kurtarıp kalb ve ruhun hayat derecelerine yükseltme işini öncelemek, oturup kalktığımız her yerde iman-ı billah, marifetullah ve muhabbetullah üzerinde durmak, iman ve Kur’ân’a dair eserleri duyarak, anlayarak, karşılaştırarak, müzakere ederek daha derince okumak, tembel zihinleri yeniden harekete geçirmek, heyecanı sönmüş ruhlara yeniden heyecan üflemek zorundayız. Tevbe Sûresi’nin 122. âyetinde ifade edildiği gibi özellikle bir zümrenin diğerlerinin talim ve irşadıyla meşgul olması çok önemlidir. Bu, gayret ve ciddiyet isteyen oldukça mühim bir meseledir. Zira işin burası tamam olduktan sonra diğer dışa ait işleri yürütmek çok kolaylaşır.

Maalesef bu konuya yeterince ağırlık verdiğimiz söylenemez. Önceliklerin tespitinde hata edebiliyoruz. Müesseseler açma, onları idare etme, sosyal aktiviteler düzenleme derken okuma, düşünme ve manevi beslenmeye gerektiği kadar zaman ayıramıyoruz. Belli faaliyetlerin yapılması, plan ve projelerin geliştirilmesi, sevk ve idare gibi işleri daha önemli görebiliyor, toplantı ve istişarelerimizi sadece bunlara hasredebiliyoruz. Hatta yer yer kendimizi okumadan, tefekkürden, evrad ü ezkârdan müstağni (uzak) bile görebiliyor, bürokratik işlere aldanabiliyoruz. Diğer bir ifadeyle, işleri evirip çevirme, etrafı görüp gözetme bizi keyfiyetten uzaklaştırabiliyor. Oysaki evrad ü ezkârdan uzak kalan, bizim duygu ve düşüncemizi aksettiren kitapları okumayan, manevi dünyası itibarıyla sürekli yenilenmeyen bir insan kurumaya mahkûmdur, kim olursa olsun.

Bu konuda kendimizi bir kere daha gözden geçirmeye şiddetle ihtiyacımız var. “Biz, hak ve hakikati muhtaç gönüllere duyurma adına ön saflarda canla başla mücadele veriyoruz. Dolayısıyla okumaya, müzakereye, tefekküre vaktimiz kalmıyor.” gibi düşünceler şeytanın dürtülerinden başka bir şey değildir. Bu tür düşünceleri bir kenara bırakarak, çay sohbetlerimize, yolculuklarımıza kadar bütün aktivitelerimizin arasında okumaya, dinlemeye, düşünmeye, müzakereye yer ayırmalıyız. Dinleyerek, izleyerek, okuyarak, müzakere ederek canlı ve diri kalmaya bakmalıyız. Kullukta derinleşme ve ilmen, zihnen, kalben enginleşme her zaman en önemli hedefimiz olmalıdır. Bulunduğumuz her yeri bir mescit ve medrese hâline getirmeliyiz. Ayakta durabiliyor ve yaptığımız işlerde muvaffak oluyorsak bunun Allah’a teveccüh sayesinde olduğunu bilmeliyiz. Bu konuda bir kusur yaşandığında göklerin başımıza yıkılacağından, yerin yarılıp bizi içine alacağından korkmalıyız. Allah yolunda yapılan her hizmet, açılan her kurum önemlidir ama Allah’la irtibatı güçlü tutmanın, bin tane üniversite açmaktan, dünyayı idare etmekten daha önemli olduğunu unutmamalıyız.