HAKLARDA DENGE

Soru: Hadis-i şerifte, her hak sahibine hakkının verilmesinin gerekliliği vurgulanıyor. Bunu dengeli yapmanın yolu nedir?

Bahis mevzuu edilen hadislerde ve benzeri âyet ve hadislerde de belirtildiği gibi insanın yerine getirmesi gereken görevler ve riayet etmesi gereken haklar vardır. Allah hakkı, nefsin hakkı, anne baba hakkı, eş hakkı, çoluk çocuğun hakkı, bakıma muhtaç akrabaların hakkı, himaye ve vesayetimize muhtaç kimselerin hakkı bunların başlıcalarıdır. Bir müminin hiçbir hakkı ihmal etmeden her hak sahibine hakkını vermesi çok önemlidir ve bu, bir o kadar da dengeli olunması gereken bir konudur.

Zât-ı Ulûhiyet’in Hakkı

Öte yandan Allah Teâlâ, sadece Kendi haklarını değil, başkalarının haklarını da kabul ederek ve bunları yerine getirmemizi isteyerek, Kendisine karşı olan sorumluluklarımızı azaltıyor, daraltıyor. Âdeta, “Bana şu kadar kulluk yaparsanız da Ben bundan razı olurum.” buyuruyor. Kulluğu ve ibadeti kolaylık esasına bağlıyor. Üstelik O’na karşı vazifelerimizi yaptığımız takdirde bizlere ebedî cennet nimetlerini vadediyor. Bütün bunlar, O’nun engin merhametinin bir tecellisidir.

Allah Resûlü’nün Yolu

Hakikat ve orta yol bu olmakla birlikte, bu şekilde düşünen sahabenin durumunu yanlış değerlendirmemek gerekir. Onların inhiraf ettiğini düşünmek doğru değildir. Sahabilerin niyetleri, Allah rızasını kazanmak ve bunun yolu olan kullukta kendi sınırlarını zorlamaktı. Onların bu azim ve kararlılıkları Allah Teâlâ’nın hakkını teslim etme düşüncesine dayanıyordu. Bu sayede ahirette Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) ayrı düşmeyeceklerine inanıyorlardı. Fakat bu mevzuda, Peygamber ölçüsünde itidali koruyamamışlardı. Allah Resûlü de müstakim ve fıtrî olan yolu onlara tavsiye etmişti.

Buradan anlaşılan mana şudur: Bir mümin dinî emirleri yerine getirirken kusur etmemeli, aynı zamanda nefsinin haklarına da riayet etmeli ve ailesinin hukukunu gözetmelidir.

Peygamber Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem), Allah’la olan güçlü münasebetine, sorumluluğunun ağırlığına, üzerine terettüp eden vazifelerin büyüklük, ciddiyet ve hassasiyetine rağmen ailesinin hakkını gözetme konusunda bize teferruat gelebilecek hususları dahi ihmal etmiyordu. Her gün ikindi namazı sonrası ezvac-ı tâhiratın yanına uğruyor, hâl ve hatırlarını soruyor, ihtiyaçlarını gideriyordu. Sadece şu örnek bile O’nun haklara riayette ne kadar hassas olduğunu gösterir: Efendimiz, vefatına neden olan hastalığı sırasında Âişe Validemizin yanında bulunmayı arzu etmişti. Muhtemelen o mübarek anamızın Allah’a açık ayrı bir yanı, ayrı bir hususiyeti vardı. Fakat Allah Resûlü, sağlığında, eşlerinin yanında sırasıyla kalıyor ve böylece onların hukukunu ihlal etmiyordu. Hastalığı sırasında Hz. Âişe Validemizin yanında bulunma arzusunu sadece, “Yarın neredeyim?” sözüyle dile getirmişti. Durumu anlayan mübarek analarımız da O’nun arzusunu derhâl yerine getirdiler. Bu nasıl bir hassasiyettir Allah aşkına! Oysaki mübarek eşleri dahi olsa kimsenin Peygamber’e karşı hak iddia etmesi söz konusu olamazdı. O’nun, bütün ümmetinin her bir ferdinin üzerinde öyle büyük bir hakkı vardır ki hiçbirimizin o hakkı ödemesi mümkün değildir. O olmasaydı ne Ebû Bekir imanı bulurdu ne Âişe, Âişe olurdu ne de başkaları hidayete ererdi. Âkif’in ifadesiyle:

“Medyûn O’na cemiyeti, medyûn O’na ferdi.

Medyûndur o Masum’a bütün bir beşeriyet.”

Haklar ve Mesai Tanzimi

Mesainizi çok iyi tanzim eder, vaktinizi israf etmezseniz Allah’a ibadetin ve yapacağınız hizmetlerin yanı sıra üzerinize düşen daha başka vazifeleri de yerine getirme imkânı bulursunuz. Her hak sahibine hakkını vermek istiyorsanız hayatınızı çok disiplinli ve planlı yaşamak zorundasınız. Hangi günde, saatte ne yapacağınız belli olmalı ki hiçbir vazife ihmal edilmesin. Saniyesini israf etmeden vaktinizi çok iyi değerlendirmelisiniz ki diğer işlere zaman kalsın. Mesela önemli bir konuda istişare mi yapacaksınız, vaktinizi laf-ı güzafla israf etmemelisiniz. Önceden ne konuşacağınızı iyi düşünmeli, hatta irticalin esnekliğine bırakmadan meselelerinizi bir yere not etmelisiniz. Aksi takdirde söz sözü açar, hikâye uzar gider ve yarım saatte halledilmesi gereken bir iş saatlerinizi alır götürür. Bu sefer ne kitap okumaya ne sohbet-i Canan’a ne de ailenizle ilgilenmeye vakit bulabilirsiniz. Fakat zamanınızı verimli kullanırsanız kitabınızı da okursunuz, yatmadan evde çoluk çocuğunuza da yetişirsiniz ve onları tebessümlerinizden mahrum etmezsiniz.

Esasen aile fertlerinin içtimai bir mukavele (toplumsal bir sözleşme) yapar gibi belli konularda oturup anlaşmaları, ne zaman ne yapacaklarına karar vermeleri ve sonrasında da bu kararlara uymaları ailenin huzuru ve saadeti açısından oldukça önemlidir. Bir hak ihlali söz konusu olduğunda da aile üyeleri hesap vermesini, birbirinden özür dilemesini ve helallik istemesini bilmelidirler. Mesela gelmeniz gereken saatte eve gelememişseniz eşinizin karşısına geçmeli, durumunuzu izah etmeli, “Lütfen hakkını bana helal et.” diyebilmelisiniz. Aynı şekilde kadınlar da kocalarının hukukuna riayette kusur etmemeli, kendilerine düşen vazife neyse onu yerine getirmelidirler.

Hakkına girdiğiniz kişi kapınızda size hizmet eden, maaşını sizin verdiğiniz, yemeğini sizin ikram ettiğiniz bir kimse dahi olsa, bir hak ihlali söz konusu olduğunda da yapmanız gereken şey budur. Aynı şekilde ondan da helallik dilemelisiniz. Bu kadındır, bu erkektir, bu hizmetçidir, bu çocuktur, bu eşimdir, bu annemdir, bu babamdır vb. mazeretlerle kendinizi avutursanız öteye ağır kul haklarıyla gidersiniz. Büyük buluşmada ne sizin uyduracağınız hikâyelere kulak verirler ne de öne süreceğiniz mazeretleri dinlerler. Orada her şey açılır, ortaya dökülür ve siz de Allah huzurunda hicaptan hicaba girer, iki büklüm hâle gelirsiniz. Her hak sahibinin sizden hakkını alacağı âna kadar da çok ciddi hırpalanırsınız. Bu yüzden, üzerimizdeki bütün haklara riayet edelim, Allah huzuruna bir hakla gitmemeye dikkat edelim ve kendi kendimizi aldatmayalım.